PDA

View Full Version : Tạp chí Sáng Tạo và thơ ‘Tự Do’



vdt
08-28-2017, 10:26 AM
Tạp chí Sáng Tạo và thơ ‘Tự Do’

Viên Linh

Một sáng Thứ Hai trong Tháng Tám này, một người bạn thơ mang cho tôi mượn những tờ tạp chí đăng những bài thơ tự do sớm nhất ở miền Nam Việt Nam. Trong 15 số báo xuất bản từ Tháng Mười, 1956, tới Tháng Bảy, 1961, người đọc ghi nhận được những điểm sau đây quanh tờ báo ấy.

Sáng Tạo số 1 ra mắt vào Tháng Mười, 1956, 48 trang khuôn khổ 6 ¼ x 9 ½ phân Anh, cộng với bốn trang b́a giấy trắng dày hơn, ngoài b́a đề “Mai Thảo chủ trương biên tập; tạp chí văn nghệ xuất bản hàng tháng, giá 6$00; ṭa soạn và trị sự 133 Kư Con, Sài G̣n.”

Báo mỏng, song tŕnh bày giản dị nghiêm chỉnh, tên tuổi và đầu đề các bài viết thu hút được sự chú ư của người đọc, nhất là đó là lần đầu tiên kể từ 1954, Sài G̣n có một tờ tạp chí đă in tên tác giả ra b́a mà tên tác giả in bằng chữ đậm và lớn hơn là nhan đề các bài báo của họ.

Số ra mắt, dưới tên tờ tạp chí nằm choán hết bề ngang cái b́a, trên một băng mực đen bề cao cỡ 7 cm đến 8 cm, có ḍng chữ ch́m đọc thấy “Trong số này: Mai Thảo: Sài G̣n thủ đô văn hóa Việt Nam; Nguyên Sa: Kiến thức rộng và chuyên môn; Lê Văn Siêu: Quán cháo lú; Mặc Đỗ: Công việc dịch văn; Lê Thương: Nguyên lư âm nhạc trong căn bản ngôn ngữ; Vũ Khắc Khoan: Sân khấu và vấn đề xây dựng con người; Thái Tuấn: Một vài nhận xét về nghệ thuật hội họa; Nguyễn Sỹ Tế: Quan niệm nhận thức Nguyễn Du.”

Với trang b́a như thế, “người nào việc nấy,” người ta thấy người đứng ra chủ trương tờ báo đă biết rơ người và việc, những tác giả có bài trong số ra mắt là những người có thẩm quyền về đề tài mà họ viết.

Lúc ấy Mặc Đỗ, Vũ Khắc Khoan hai nhà văn nổi tiếng trong nhóm Quan Điểm từ Hà Nội, và Lê Thương nhạc sĩ tác giả ba bản Ḥn Vọng Phu I, II, III với cái nhan đề gây ṭ ṃ suy nghĩ: “Nguyên lư âm nhạc trong căn bản ngôn ngữ.”

Trang b́a sau quảng cáo tiềm năng của Sáng Tạo: “Tạp chí văn nghệ Sáng Tạo sẽ tŕnh bày trong những số tới, phần biên khảo của các tác giả Lê Văn Siêu, Lê Thương, Mặc Đỗ, Nguyên Sa, Mai Thảo, Phạm Duy, Nguyễn Sỹ Tế, Nguyễn Hữu Ba (giáo sư cổ nhạc),” “cùng với nhiều tiếng nói nghệ thuật của những người văn nghệ đang góp phần vào cuộc xây dựng văn hóa mới.”

Tên tờ báo dùng chữ sê-rif (chữ có chân) (3) khổ rất lớn (sau được biết do họa sĩ Duy Thanh chọn), cho thấy người chủ trương tờ báo vốn có một thẩm mỹ quan hằng quen thuộc với thế giới ấn phẩm Âu Mỹ.

Hai chữ Sáng Tạo để trắng lộ màu giấy b́a, chặn ngang trên đầu cái b́a bằng một băng mực đen đậm. Suốt vài chục số báo kế tiếp hai chữ Sáng Tạo không hề thay đổi, chỉ trừ “số đặc biệt Xuân Mậu Tuất – số 17,” rồi tới số 25 cho tới số 31 dùng lại mẫu b́a của số 17 cho tới khi đóng cửa vĩnh viễn.

Tới số 2, b́a báo in nền mực đỏ, chia làm bốn lănh vực: biên khảo, sáng tác, thơ tự do, và phê b́nh văn nghệ. “Thơ tự do” là ba chữ in rơ ngoài b́a, thơ của ba người: Trần Thanh Hiệp, Nguyên Sa, Quách Thoại. Mục phê b́nh văn nghệ đặc biệt đề cập ba nghệ sĩ nước ngoài: Hemingway, Camus và Picasso.

Sáng Tạo số 3, Tháng Mười Hai, 1956, đă lên mức 56 trang, b́a không in nền màu vàng hay màu đỏ như hai số đầu, mà nền giấy thô sơ mộc mạc. Dù thế người đọc cảm thấy tờ báo dày hơn, nhờ ở số bài vở nhiều hơn: tên tác giả và tên bài ở cùng một ḍng, không c̣n được hai ḍng như trước.

Chữ nghĩa v́ ít chỗ nên các ḍng chữ gần nhau hơn, sát hơn, con chữ cũng thu hẹp lại bề ngang, ngó chật hơn và chặt hơn, nh́n như là phong phú hơn.

Và quả có thế, người ta thấy ít ra là có 15 tác giả có mặt, tên tác giả in nhỏ đi một chút song vẫn ở thân chữ mập (bold), nên vẫn nổi lên, từ trên xuống dưới.

Biên khảo có Lê Văn Siêu, Đào Sỹ Chu, Lê Thương, sáng tác văn xuôi có Mai Thảo, Duy Thanh, “thơ tự do” – vẫn là ba chữ của tờ báo in ngoài b́a – có Quách Thoại, Thanh Tâm Tuyền; phê b́nh văn học có Nguyễn Sỹ Tế, Nguyên Sa (tuy đề tài c̣n ở trong giới hạn chương tŕnh trung học về các tác giả cận đại như Nguyễn Công Trứ, Hồ Xuân Hương), và thêm mục sinh hoạt nghệ thuật đọc sách xem tranh có loan tin nhận định sơ lược của Hàm Thạch về tập thơ đầu tay “Tôi Không C̣n Cô Độc” của Thanh Tâm Tuyền, Trần Lê Nguyễn điểm vở kịch của đồng nghiệp kịch tác gia Vi Huyền Đắc, Nguyên Sa đọc sách triết đông Trang Tử Tinh Hoa của Nguyễn Duy Cần và Trường Giang (không rơ là ai) viết về hội nghị quốc tế về thơ tại Bruxelles trong Tháng Chín vừa đó, cho thấy có tới 200 thi sĩ toàn cầu đă tới thủ đô nước Bỉ để dự đại hội quần anh về thi ca hấp dẫn nhường nào.

Với ba số báo xuất hiện trong ba tháng chót của năm 1956 h́nh như Sáng Tạo là tờ tạp chí sớm nhất của miền Nam, Bách Khoa chỉ có mặt vào năm sau, 1957; các tờ Hiện Đại xuất hiện Tháng Tư, 1960, Thế Kỷ Hai Mươi vào Tháng Mười Hai, 1960.

Mai Thảo đă đi sớm hơn nhiều người trong ngành tạp chí văn nghệ, và Sáng Tạo là tờ tạp chí đầu tiên cổ vơ cho thơ tự do ở miền Nam. Để ghi dấu sự việc này, tôi chọn một bài thơ tự do đăng trong số Sáng Tạo đầu tiên có đăng thơ (là số 2), và đó là bài sau đây:

Tự Do

Ta là người ta vẫn tự do
Người con gái ta yêu vẫn là hoàng hậu
Giao (Dao) cứa cổ vẫn mở đường cho máu chảy

Ta là người ta vẫn tự do
Sáng ngày mai vẫn là trời sáng
Bàn tay nắm bàn tay là bàn tay nắm chặt
Ngọn cờ chỉ buộc vẫn ngọn cờ bay

Ta là người ta vẫn là ta
Ta là người ta vẫn tự do
Ta đă tan trong nụ cười huynh đệ.
Nguyên Sa (Sáng Tạo số 2, Tháng Mười Một, 1956)