PDA

View Full Version : Sự trưởng thành trong tác phẩm nghệ thuật



Phonglinh
12-28-2007, 12:26 PM
http://img.photobucket.com/albums/v735/HDHP/tintuc/06-GOCDA.jpg

Sự trưởng thành trong tác phẩm nghệ thuật

Bài của Văn Quangvà Lữ Quốc Văn

Đứa cháu con chú em ruột của tôi, không được đi định cư theo diện HO theo bố mẹ v́ “tội” có vợ con, phải ở lại Sài G̣n. Khi tôi từ cái gọi là “trại cải tạo” ra năm 1987, chúng tôi sống cùng nhau, 3 thế hệ lúc nhúc trong ngôi nhà giữa chợ Bàn Cờ. Căn nhà của bà chị tôi, vốn chỉ để bán hàng lặt vặt trong chợ. Chật chội, nóng nực như cái tổ chuột. Một năm sau tôi mới có điều kiện thuê một căn pḥng ở gần chợ An Đông, nơi tôi đă hoàn thành truyện dài “Ngă Tư Hoàng Hôn”, truyện dài đầu tiên sau 13 năm treo bút v́ tù đầy. Gia đ́nh thằng cháu vẫn “chui rúc” trong chợ Bàn Cờ.
Tôi không có ư định diễn tả lại đời sống của riêng tôi vào khoảng thời gian đó. Người tôi muốn nói đến trong phạm vi bài này là đứa cháu.
Cần phải nói rơ thêm là gia đ́nh chú em tôi cũng thuộc thành phần “sĩ quan ngụy” và cũng chính v́ “cái lư lịch đen” này nên cháu tôi không được vào đại học, trong khi nó là một học sinh xuất sắc. Ông thày học của nó bất b́nh, nhưng đó là “chủ trương chung của nhà nước Cộng Ḥa Xă Hội Chủ Nghĩa Việt Nam” nên ông ta cũng đành chịu. Ông t́m cho nó một ngành học khác để… kiếm cơm. Rất may vào những năm 87-88, ngành vi tính c̣n quá mới mẻ đối với TP. Sài G̣n. Ông thày hướng dẫn cháu theo học ngành này. Computer c̣n hiếm hơn cả xe hơi. Sau khi học vi tính căn bản ở Trường Đại Học Sư Phạm, tôi cũng học mót được của cháu khá nhiều những “chiêu độc” của dân vi tính.
Vài năm sau, cả hai bác cháu tôi đều có thể hành nghề vi tính kiếm sống. Nhưng mỗi người một thứ chuyên môn khác nhau. Tôi chuyên đánh vi tính thuê và làm lay-out cho mấy nhà in, nhà quảng cáo, nhà xuất bản hoặc bất kỳ ai cần tới. C̣n đứa cháu “cao tay ấn” hơn, nó lập tŕnh cho các ông chủ doanh nghiệp và trở thành chuyên viên của một vài công ty.
Chúng tôi phải cật lực làm việc suốt ngày, đôi khi suốt đêm, chỉ với mục đích “trả nợ áo cơm”. Tôi cũng như gia đ́nh cháu tôi phải tự lực đứng dậy. Lúc đó khó mà ai có thể lo cho ai được.
Bẵng đi một thời gian, đứa cháu tôi vào làm cho một hăng vi tính lớn rồi liên hệ với các nhà chuyên tổ chức hội chợ từ Singapore, Thái Lan nhận công việc “thầu” những công việc của các hăng nước ngoài tổ chức hội chợ ở VN, nhất là những hội chợ có liên quan đến điện tử.
Rồi một thời gian sau, chẳng biết từ lúc nào, thằng cháu tôi leo lên chức Phó Giám Đốc một hăng buôn bán máy in, độc quyền cho một hăng lớn. Cuộc sống ngày một khá hơn. Lúc đó th́ chẳng cần tới cái lư lịch đen hay trắng. V́ ông chủ của nó cũng là một Việt kiều và là một doanh nghiệp tư nhân.
Cho đến khi tôi mua được căn nhà vườn ở Lộc Ninh. Một lần người anh rể của nó từ Mỹ về Việt Nam lên thăm tôi ở cái xó rừng già heo hút. Hai đứa mang theo hai cái máy h́nh. Thằng cháu khoe với tôi: “Anh Lập cho cháu cái máy này”. Tôi cũng chẳng để ư nó là thứ máy ǵ, chỉ biết rằng đó là một cái máy khá tốt của những dân “nửa chuyên nghiệp, nửa tài tử”.
Thằng cháu tôi ra vườn hí hoáy chụp linh tinh. Th́ cũng như bao nhiêu người bạn của tôi lên thăm vườn, chụp chơi cho vui vậy thôi. Tôi cứ nghĩ như thế.
Nhưng chỉ lạ một cái là nó không chụp hoa, chụp cảnh. Bao nhiêu ḍ hoa lan của tôi đi kiếm mờ con mắt mới ra, nó không thèm để ư. Kể cả những cây cảnh như hai chậu hoa chiếu thủy đang đơm bông trắng xóa, những cây măng cụt lâu đời vừa nhú những chùm quả mơn mởn trên cành, hai cây lựu la đà trước thềm với những bông hoa rực lửa… và những khung cảnh rất riêng như cây khế, cây sung, ao cá, đàn gà, đàn ngỗng nhao nhác trong vườn ngoài sân, nó chỉ chụp qua loa “chiếu lệ”. Nó đi kiếm từ góc vườn này sang cuối gian nhà kho cũ mèm và ngắm nghía, chăm chút chụp h́nh lia lịa.
Quả thật lúc đó tôi không hiểu nó tính làm ǵ với những tấm ảnh “tủn mủn” đó. Tôi tặc lưỡi nghĩ thầm “lịch sự mỗi người một mùi”, ư thích mỗi người một kiểu, chẳng ai giống ai cả. Thế thôi.
Chừng một tháng sau, gặp tôi ở Sài G̣n, cháu tôi mang tặng tôi một cuốn lịch năm 2007 với 12 bức ảnh nó chụp quanh khu nhà tôi ở cái “xó rừng già” ấy. Tôi hơi ngạc nhiên v́ cái “tác phẩm có vẻ kỳ cục này” của nó. Đúng là một cuốn lịch đặc biệt v́… “không giống ai”, không “đụng hàng”. Nhưng nh́n kỹ, nó có một nét ǵ rất lạ. Một bông hoa dại tim tím nằm cô đơn trong bóng cây măng cụt, một mảnh gốm vỡ từ một cái chậu nào đó ở bên bờ mương, một cái cửa sổ nhà kho cũ mèm, chẳng ai buồn để mắt tới… Tôi chỉ linh cảm thấy rất lờ mờ rằng những sự vật đó có một tâm hồn, không hẳn là “Dấu xưa xe ngựa hồn thu thảo. Lầu cũ lâu đài bóng tịch dương” mà là một cái ǵ nhỏ lắm, sâu lắm, le lói như vệt nắng không chịu tắt, cứ sáng măi trong kư ức.
Tôi đă tính mang về nhà treo làm kỷ niệm, nhưng cậu con trai thứ hai của tôi về VN chơi lại “tước mất” của bố, bởi nó cũng là một nhà nhiếp ảnh chuyên nghiệp trên đất Mỹ, sống rất nghệ sĩ và chưa chịu lấy vợ, dù đă hơn 40 tuổi. Vẫn thích sống tự do, đi từ nước này sang nước khác chỉ để chụp h́nh cho nghệ sĩ. Có lẽ hai anh em nó hợp nhau ở điểm này. Hai tâm hồn, một được giáo dục từ nước ngoài gần 40 năm và một ở Việt Nam, thuần túy là tâm hồn Việt. Hai cậu tha hồ bàn bạc về nhiếp ảnh, lại có vẻ tâm đầu ư hợp.
Thế rồi đùng một cái, cách đây ba tháng, tôi đọc trên báo thấy loan tin “Nguyễn Quang Anh triển lăm ảnh tại Hà Nội” với một bài nhận định khá hay đi kèm vài tấm ảnh nghệ thuật. Lúc đó tôi mới biết rằng thằng cháu tôi trở thành “nhà nhiếp ảnh”.
Trong khi tôi c̣n đang “vui thú điền viên” lại nhận được điện thoại của cháu báo tin sẽ triển lăm tại Idecap - Trung Tâm Văn Hóa Pháp đường Thái Văn Lung Sài G̣n từ 11-12 đến 18-12-2007.
Tất nhiên tôi phải “ḅ về” có mặt trong buổi triển lăm đó. Tôi mời một số bạn bè cùng đi. Đào Hoa Nữ, Hàm Anh, Quỳnh Mai, Thái Phương, Lữ Quốc Văn, Mai Anh, Nguyễn Quốc Thái… để có thể nhận được những lời phê phán khách quan hơn.
Khai mạc triển lăm giản dị, thân mật, không long trọng như những cuộc triển lăm của những nhà nhiếp ảnh chuyên nghiệp. Tất cả đều mang tính cách “tài tử”. Có cả một số quan khách nước ngoài đến dự trong một khán pḥng không rộng lắm, vừa đủ treo vài chục bức tranh.
Nhưng không chỉ có trong pḥng, trên các lối đi của khu vườn hoa cũng được viền bởi những bức ảnh dưới ánh đèn vừa đủ sáng.
Không sắp xếp thành chủ đề, tự những con người và sự vật nói lên chủ đề của mỗi bức ảnh. Tôi thật sự ngạc nhiên với những bức ảnh rất “đời thường” đó, những thứ cứ tưởng là vứt đi, nó vẫn mang một sức sống, trầm lặng, vững vàng đến trở thành muôn thuở, như t́nh yêu của mỗi con người, như quyền được sống và được yêu, dù có ai yêu lại hay không, đó là điều không cần thiết. Và dường như tất cả đều là h́nh ảnh trên quê hương Việt Nam, chỉ có ở những góc Việt Nam mới có được những h́nh ảnh rất riêng đó.
Người đầu tiên đưa ra nhận xét là Nguyễn Quốc Thái, anh nói: Đem đi triển lăm ở nước ngoài, chắc chắn sẽ gợi được ḷng thương nhớ quê hương của người Việt ḿnh ở khắp mọi nơi. Được nh́n lại những cái tưởng như đă ch́m hẳn trong quá khứ, được sống lại với từng góc nhỏ của quê nhà. Một bờ giếng cũ kỹ với chiếc gầu nhựa nằm đợi nước, một cái chum vỡ, một bà lăo trên con đường làng vắng ngơ vắng ngác, một cái ḷ gạch ngổn ngang, một bó rơm trên chiếc xe ḅ… Quê hương ta ở đấy và phải là quê hương Việt Nam!
C̣n rất nhiều những lời phê phán khác nữa, của những nhà nhiếp ảnh lâu năm trong nghề và của những nhà văn nhà báo. Nên tôi không dám nói nhiều, sợ rằng “con hát mẹ khen hay”.
Tôi chỉ muốn nói rằng cuộc đời thật kỳ lạ, có những ngả rẽ mà chẳng bao giờ ta ngờ tới được. Tài năng đến một lúc nào đó tự nó vươn dậy và sự trưởng thành trong nghệ thuật không chỉ dành riêng cho một ai. Nó là của chúng ta, của mọi người.
Anh Lữ Quốc Văn vừa gửi cho tôi bài nhận định về cuộc triển lăm này. Xin giới thiệu cùng bạn đọc.

Xem ảnh Nguyễn Quang Anh
Người viết Lữ Quốc Văn


Mới nh́n lướt qua những bức ảnh của Nguyễn Quang Anh trong pḥng triển lăm tại Trung Tâm Văn Hóa Pháp Sài G̣n, tôi đă ngạc nhiên.
Không phải chỉ đa dạng theo chủ đề: “Cảm xúc cuộc sống” (Les émotions du quotidien) mà tôi cảm nhận được những xúc động sâu lắng toát ra tư mỗi bức ảnh. Nét đẹp của ảnh không ở những màu sắc bâng khuâng mà ẩn chứa những trầm tư của một người suy tưởng. Nét đẹp không ở những h́nh thể gợi cảm từ cuộc sống hay những màu sắc bừng sáng của thiên nhiên. Trái lại nó bàng bạc những u hoài.
Cùng đến dự khai mạc triển lăm có chị Đào Hoa Nữ. Chị là một nữ nhiếp ảnh ngôi sao của thành phố. Chị nói: Tranh ảnh nào cũng khơi nguồn từ cảm xúc anh ạ. Xác đáng!
Nếu không có một rung động bàng hoàng, một cảm giác ngất ngây… làm sao có một sáng tạo nghệ thuật?
Nhưng cảm xúc là khởi đầu. Có thể là một phút giây sáng ḷa, nhưng kẻ tài hoa với ánh nh́n thấu ba cơi của một “phù thủy” sẽ tạo nên một xúc động miên viễn.
Trước Quang Anh đă có một Vơ An Ninh cao tay nghề. Nhiều ảnh chụp của ông từ hơn nửa thế kỷ trước vẫn khiến người sau ngơ ngẩn, như “Hồ Gươm buổi sương mù” chụp năm 1935”, đẹp như một bức tranh thủy mặc với hơi thu lăng đăng của một chút cảnh tiên. Cảm xúc được tạo thành h́nh đó chỉ là một xúc động v́ cái đẹp. Nó khiến người coi trầm cảm theo những suy nghĩ sâu xa.
Ảnh của Nguyễn Quang Anh vượt khỏi những những xúc cảm b́nh thường. Ông không diễn h́nh một cảm xúc chợt đến. T́m cái đẹp thuần túy theo cái nghĩa thông thường của một giai nhân hay một bông hoa, trong tác phẩm của Quang Anh là thất bại. Ông không quan tâm đến điều đó.
Bởi từ cảm xúc rất b́nh dị, tưởng đă “được” hay “bị” người đời lăng quên, ông đă trầm tư suy tưởng về sự sống và cái lặng thinh của sự vật quanh ḿnh.
Rất giản dị. Những bức ảnh được treo lên đều không ghi tên của từng tác phẩm (trừ tờ giới thiệu có ghi tên một số ảnh, c̣n tất cả nguyên sơ như bản thể của nó. Hẳn ông đă dành quyền gọi tên theo cảm quan, suy nghĩ của mỗi người).
C̣n điều lạ, ảnh của Quang Anh đều vắng bóng con người với nụ cười rực rỡ hay e ấp của một cô gái hoặc một “suối tóc” - tấm ảnh tạo danh tiếng cho Phạm Văn Mùi- đều không có mặt trước ống kính của Quang Anh.
Tại sao? Quang Anh không giải thích. Nhưng trong lời phát biểu lúc khai mạc, ông nói tới nỗi cô đơn của ông trong cuộc sống; nỗi niềm cô tịch trước những cảnh đời, trước những sự vật đột ngột xuất hiện. Tôi nghĩ, khi nói tới nỗi niềm của ḿnh, Quang Anh không làm dáng.
Ông đi trong hai năm, từ miền Bắc xuôi vào Nam. Lúc đầu ông tưởng chỉ ở miền Bắc mới có gợi nhớ về những kỷ niệm tâm t́nh xưa. Nhưng mỗi bước đi, ông chợt ngộ ra rằng khoảnh khắc nào trong cuộc sống từng ngày cũng vẫn bày ra những cảm xúc miên man…
Bức ảnh chụp một góc đa lớn xù x́… nhưng chỉ với một gốc đa mà những ai sống ở quê xưa sẽ dâng trào cảm động. Đó là một quá khứ không c̣n, một quê xưa đă tàn lụi theo thời gian. Nơi khiến những tâm hồn u hoài càng trở nên lạc lơng, cô đơn hơn khi trở về làng xóm ngày xưa th́ chợt cảm thấy ḿnh c̣n bơ vơ, cô độc hơn lúc ở xa.
Chắc chắn ảnh của Quang Anh khiến chúng ta phải suy nghĩ về tác giả, về một con người tài hoa kín đáo. Không phải mẫu người mà Bạch Cư Dị đă mỉa mai: “Thương nhân trọng lợi khinh ly biệt”.
Bởi chính ông là một điển h́nh cho con người doanh nghiệp nghệ sĩ mà nét tài hoa phơi phới đă lấn lướt tính cân đo đong đếm của một doanh nhân.
Tôi tin chắc rằng dáng trầm tư của ông hiện trên từng bức ảnh. Ở một bức đen trắng không xẫm màu là ảnh một bà già mệt mỏi ngă ḿnh trên cây gậy. Hai chân trần lê từng bước ở một ngả đường vắng lặng, trong một xóm cổ xưa. Gợi ngay cho ta một ư tưởng đau xót, mỉa mai với ba thứ : Bần –lăo – bệnh của một đời người.
Chính miền cô đơn của Quang Anh là chỗ ông cảm nhận được những cảnh đời cô tịch. Hay bức ảnh có ghi tên “cơi yên tĩnh” trong tờ giới thiệu ảnh trưng bày, chụp ở chùa Bồ Đề Bắc Giang tương tự như tấm ảnh chùa Keo với mấy tầng tháp cao vút của Vơ An Ninh, nhưng cái hồn và nét im sững như tượng đá th́ khác hẳn.
Ảnh của Quang Anh chỉ chơ vơ cái bàn với một góc đầy những kinh sách, đứng bên là một cái mơ cùng một cái chuông nằm chỏng chơ. Lờ mờ qua tấm màn là một bức h́nh pho tượng nhỏ, đấy là một cơi yên tĩnh hư vô hiểu theo nghĩa thông thường ư? Thôi hăy dành cho mỗi người xem ảnh. Một tấm ảnh khác là một cành đại khẳng khiu, một ấu đồng ba chân có vài cành lá. Chỉ thế thôi… mà biết bao nỗi bâng khuâng.
Xin chào mừng Quang Anh. Một tài hoa vừa sáng lên rực rỡ trong làng nhiếp ảnh mà tác phẩm trầm tư như một hiền triết.

Sài G̣n tháng 12 năm 2007

Lữ Quốc Văn