PDA

View Full Version : Nửa thế kỷ nhạc sến



chieunhatnang
03-01-2009, 03:32 AM
http://img.photobucket.com/albums/v735/HDHP/2.jpg

NỬA THÊ KỶ NHẠC SÊN

Phan

Nói đến "Nhạc sến" là nói đến sự hôn phối của "sến" với "âm nhạc" mà ra ḍng Nhạc sến. Âm nhạc th́ ai cũng đă biết đến món ăn tinh thần có từ ngàn đời, không thể thiếu mà dân tộc nào trên thế giới cũng có. Nhưng "sến" từ đâu đến và đi về đâu? Cuộc hôn phối ngoạn mục giữa "sến" với âm nhạc Việt Nam thế nào?

* Sến

Từ "sến" có người cho rằng xuất xứ và biến thể từ từ "Ma-ri-sến", một ngẫu hứng của giới báo chí ghép chữ "Marie" với chữ "sến" để câu khách cho những bài viết giật gân, những x́-căng-đan vào thập niên 60 ở Sài G̣n. Cũng có giả thuyết cho rằng từ "sến" bắt nguồn từ chữ "sen" để chỉ người nhà quê, quen với ruộng đồng nhưng chiến tranh hay hoàn cảnh gia đ́nh khó khăn bởi chiến tranh đă phải rời bỏ ruộng vườn mà trôi dạt lên thành thị kiếm sống bằng những công việc hạ tiện bởi tŕnh độ khiêm nhường, quê kệt. Thường là việc nhà cho những gia đ́nh khá giả ở thành phố hay cửa hàng. Từ đó, thành thị xuất hiện một tầng lớp nông dân bị chiến tranh xô đẩy ra khỏi ruộng vườn, trôi dạt vào cuộc sống thị thành ngoài ư muốn.

Để tồn tại, họ tiếp xúc với cuộc sống thị thành, tiếp nhận "văn hoá tây phương" du nhập ồ ạt vào Việt Nam theo gót chân những đoàn quân viễn chinh và văn hoá tây phương tràn vào Việt Nam nói chung; Sài G̣n nói riêng trong thập niên 60. Sự tiếp thu văn hoá nước ngoài theo hiểu biết, tŕnh độ kiến thức hạn chế và hoàn cảnh khó khăn của người nông dân miền quê vốn dĩ chất phác thật thà đă tạo ra những h́nh ảnh dở khóc dở cười nơi thành thị sa hoa nhưng cũng đầy phức tạp. Ví như cô sen thấy cô chủ quần này áo nọ th́ bẩm sinh thích làm đẹp của phái nữ trỗi dậy! Thấy cô chủ đi giày cao gót th́ cô sen cũng tậu một đôi để dành cho dịp về quê ăn tết, thăm gia đ́nh. Thấy cô chủ son phấn th́ cô "Thắm" cũng phấn son... Nói chung là bắt chước người thành thị cho ra vẻ thị thành. Nhưng thu nhập kém nên phải xài loại rẻ tiền cùng với kiến thức hạn chế về thẩm mỹ trong trang phục, nghệ thuật làm đẹp từ (bằng) mỹ phẩm đă biến sự diệu hiền, dễ thương bản chất của cô gái quê nói chung thành những h́nh ảnh không tỉnh không thành mà sự kết hợp không hài hoà đă để lại ấn tượng không tốt đẹp mấy trong ánh mắt người dân thị thành. Về giao tiếp xă hội cũng không khá hơn, thấy cô chủ ăn nói văn minh là thỉnh thoảng chêm vô tiếng Việt một câu tiếng Pháp, tiếng Anh, thơ phú, triết lư phương tây th́ cô sen cũng ráng nhớ một câu trong tuồng cải lương nào đó, một lời nhạc hóm hỉnh nào đó để diễn tả ư ḿnh cho nó cao lên ngang tầm thời đại. (Anh tài xế của ông bà chủ hỏi chị sen hùng cứ dưới nhà bếp: "Sao không thấy hồi âm?..." lá thơ anh tỏ t́nh với chị th́ chị trả lời cũng bằng âm nhạc cho nó du dương... "thơ gởi không tốn tiền, hồi âm làm sao thấy!" Họ đă thuộc nằm ḷng lời nhạc "Sao không thấy hồi âm, thơ gởi đi mấy lần hồi âm sao không thấy..." của Châu Kỳ. Bản nhạc nói về sự mong tin trong t́nh yêu đôi lứa với điệu Bolero nức nở ḷng người. Họ không hề có ư xúc phạm, coi thường hay chế diễu âm nhạc hoặc cải lương (là những thứ họ rất thích) Nhưng ở đây, sự vận dụng nghệ thuật nói chung; âm nhạc nói riêng vào đời sống ở tŕnh độ "tài xế-cô sen" đă tạo ra những dị biệt trong mắt, bên tai người sành điệu.

Sự hiện diện của tầng lớp lao động này ngày càng đông nơi phố thị theo chiến tranh leo thang, theo đà phát triển hội nhập với văn minh thế giới của thành thị mà họ đă bất đắc dĩ có mặt. Nói một cách khác là một tầng lớp mới đă xuất hiện trong nhịp điệu cuộc sống ở thành thị đă thay đổi nhiều so với thập niên 50 - khi miền Nam thanh b́nh, cơm no áo ấm trong những năm ngắn ngủi của nền Đệ Nhất Cộng Hoà mà âm nhạc Lam Phương đă ghi lại "Khúc ca ngày mùa"; "Trăng thanh b́nh"... Họ bị hạn chế kiến thức và thu nhập so với người thị thành nhưng đă là con người th́ ai cũng có nhu cầu về mọi mặt như nhau. Trong đó, nhu cầu về âm nhạc và t́nh yêu đôi lứa đă làm hao giấy mực của nhạc sĩ, văn sĩ thời đó khá nhiều.

"Sến" hội nhập vô đời sống thành thị ở tầng lớp nghèo. Nhưng không dừng ở đó mà leo thang đến giới cao hơn, những người ở hoàn cảnh khác hơn, khá hơn trong xă hội nhưng họ lại có sở thích ăn mặc cùng ăn nói như con ở (cô sen) nên người ngang hàng biểu thị sự coi thường bằng cách gọi họ là con sen th́ ngại (không đúng) v́ họ chẳng đi ở cho ai nên gọi trại đi là "sến" để ngầm nói người ấy không đi làm công việc hạ tiện nhưng ăn nói như người hạ tiện. Một ca sĩ chẳng hạn, ăn mặc diêm dúa hơn những ca sĩ b́nh thường khác, sẽ, được chấp nhận th́ lắm người bắt chước và đương sự lên ngôi thần tượng về thời trang, y phục. Ngược lại, mang tiếng... "sến". Ư ngầm bảo cô ca sĩ đó ăn mặc diêm dúa như con ở. Một ví dụ khác: Người bạn trai tỏ t́nh với cô gái bằng cách trao một bó hoa nhân dịp... như tây phương th́ không có ǵ để nói nhưng anh chàng đến hẹn lại lên với mái tóc bóng mượt - ruồi đậu cũng té, tóc mai quéo quéo vô lỗ tai, áo hoa hoè hoa sói, nhận thêm cái răng vàng để khi cười le lói hơn đời th́ ngoài cô Ma-ri-sến, chẳng cô gái nào muốn nhận hoa, muốn đi dạo phố, coi ciné với cậu hai lúa.

C̣n nhiều thí dụ, ta thấy thoạt tiên từ "sến" chỉ là danh từ chỉ một thành phần xă hội, cụ thể là tầng lớp đi giúp việc ở thành thị. Tại sao không gọi thẳng là đám con sen, phu xe cho tiện việc v́ từ "sen" có trong tự điển Việt Nam. Có lẽ người Việt quen thói ăn nói ṿng vo bắt người nghe suy nghĩ... mới là người sành điệu, hiểu biết! Nên nói "sen" trại đi thành "sến", lâu dần thành quen miệng và phổ biến trong xă hội. Ngôn ngữ thời thượng có dùng một từ ngữ khác mà thỉnh thoảng ta gặp lại trong những tác phẩm văn học cũ là "Liên tử" để chỉ người giúp việc trong nhà. Nhưng từ này không phổ biến nên chết theo quy luật đào thải tự nhiên của ngôn ngữ trong xă hội.

Đặc biệt của "sến" là người sến không mặc cảm về sự khác thường của ḿnh như cô tiểu thư thuộc gia đ́nh danh giá nhưng đă khánh tận, phải diêm dúa trong trang phục lỗi thời, giao tiếp hạ lưu để sống c̣n sẽ khép nép nơi đông người v́ sợ người quen cũ trong giới thượng lưu nhận diện th́ quê. Khác xa với cô gái nhà quê lên tỉnh thành với đôi guốc mộc, chiếc quần đen, áo bà ba, cái nón lá, ngữ âm quê mùa... "coon cá gô chong gổ nhải gồ gồ, kiu gột gột - con cá rô trong rổ nhảy rồ rồ, kêu rột rột." Bỗng một hôm, cô sen về thăm nhà dưới quê trong bộ cánh mới với quần ống loa, áo sơ mi cao cổ như cao bồi Mỹ, giày cao gót lêu khêu trên đường làng, mặt phấn son tri trét, người sực nức dầu thơm tân thời thay cho mùi chanh, mùi bưởi mà cô thường dùng khi xưa. Tiếng hỏi câu chào người quen cũ cũng kiểu cách hơn xưa v́ nói năng lắm chữ mù mờ tối nghĩa... ai thấy chướng mắt mặc ai. Riêng cô, rất tự hào về sự "tỉnh hoá" của ḿnh. Sao lại có thể tự hào về sự diêm dúa trang phục, lai căng ngôn ngữ... đó là nhận xét của giáo sư xă hội học, khoa học nhân văn. Với cô sen chỉ thấy ḿnh đă hơn bạn bè trang lứa trong xóm cũ là vui rồi. Không tự hào sao được. (Chuyến này về quê, thể nào chả có vài chị em trong xóm nhờ ḿnh dắt lên thành để có cơ hội đổi thay như ḿnh.) Nửa thế kỷ sau, người dân quê không c̣n chạy giặc súng đạn th́ chạy giặc đói nghèo. Lại trỗi lên phong trào lấy chồng Đài Loan, Đại Hàn c̣n thê thảm bội phần.

Trong hoàn cảnh xă hội của đất nước có 90% dân số làm nghề nông. Bỗng chiến tranh lan tràn và ngày càng khốc liệt đă xô đẩy những phận đời nông dân lên thành thị làm tṛ cười cho thiên hạ trong sự rẻ khinh từ khi từ "sến" với chức năng danh từ, chỉ một thành phần xă hội đă bị miệng đời lợi dụng từ "sến" để miệt thị, khinh khi người khác th́ vô h́nh chung từ "sến" đă bị biến thành tĩnh từ miệt thị, chỉ tính cách thấp kém. Dù con người bị xă hội xếp vào thành phần "sến" mà nguyên gốc là "sen" không hề đáng khinh như những kẻ rởm đời, có địa vị trong xă hội không chừng! Những người trưởng giả học làm sang th́ xă hội nào, thời nào cũng có. Những người thiếu căn bản ngữ pháp tiếng Việt, xài từ tùy tiện làm cho tiếng Việt trở nên tối nghĩa, sự nhập nhằng danh từ và tĩnh từ trong ngôn ngữ nói ngày càng phổ biến sau 75.

Trở lại vấn đề, Chúng ta đi mang theo quê hương - có "sến" theo cùng! Ra hải ngoại "sến" vẫn sống hùng sống mạnh ở chợ, hăng xưởng... Lăng mạn không đúng nơi thành lăng nhách, bị gọi là... sến. Tóm lại, sến hay không là chuyện (việc) xảy ra có phù hợp với thời gian, không gian thích hợp cho chuyện (việc) hay không. Sến không mang ư nghĩa rẻ khinh như người ta vẫn thường nghĩ về nó. Ở môi trường, không gian, thời nào, con người ứng xử tương hợp th́ không "sến". Trong một vài trường hợp đặc biệt, "sến" bước ra khỏi một cá nhân, ví dụ, mọi người đi đám ma đều mặc đồ đen. Nhưng có một người, vài người mặc áo đỏ th́ bị số đông coi là sến. Không ai quan tâm t́m hiểu đến thiểu số áo đỏ muốn có một kỷ niệm cuối cùng với người quá văng v́ họ đă cùng người quá văng mặc áo đỏ trong một dịp đặc biệt nào đó mà bây giờ nhóm áo đỏ của họ vừa mất đi một người bạn. Họ mặc áo đỏ để tiễn đưa người bạn trong nhóm áo đỏ lần cuối. Tự thân những cái áo màu đỏ không làm cho không khí tang lễ kém phần trang nghiêm, thậm chí mang nhiều ấn tượng về kỷ niệm nhưng chính sự miệt thị thiếu suy xét của đám đông làm cho tang lễ ồn ào.

Xét cho cùng, "sến" là đặc sản nên cần người thưởng thức sành điệu.

*Nhạc sến

Với những tŕnh bày ở trên, tóm lại là một tầng lớp ra đời trong xă hội chiến tranh leo thang. Sự h́nh thành giai tầng mới trong xă hội luôn kèm theo những đóng góp và nhu cầu hưởng thụ. Nhu cầu về âm nhạc của thành phần lao động ngày càng lớn trong xă hội phát triển đ̣i hỏi tiếng hát lời ca phù hợp, "Nắng có hồng bằng đôi môi em, mưa có buồn bằng đôi mắt em, vai em gầy guộc nhỏ. Rớt xuống đời làm sóng lênh đênh...TCS" nhạc xa vời, trừu tượng, khó hiểu như thế này th́ không đáp ứng được tâm hồn mộc mạc, đơn sơ của người dân quê trôi dạt lên thành. Người lao động không "cảm" nổi "mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ, dài tay em mấy thuở mắt xanh xao....TCS" Với lối đảo ngữ bí nhiệm trong ca từ của nhạc Trịnh th́ người b́nh dân chào thua. Trái tim đơn sơ nhưng giàu t́nh tự quê hương và t́nh người mộc mạc, người nhà quê chỉ tiếp thu những ngôn từ thường dùng, thường ngày trong đời sống tay làm hàm nhai của họ. Những tâm hồn đơn sơ cũng không độc ác được như "...mưa bên chồng có làm em khóc, có làm em nhớ những khi ḿnh mặn nồng... VTA" Ḍng nhạc này không thể thuận nhĩ người b́nh dân v́ cô gánh nước mướn với anh xích lô, ba gác thấy không thực tế. Họ chỉ hiểu được sự đơn giản như chuyện kể, kể có vần điệu như lục bát, ca dao và ăn khớp với điệu Bolero. Là âm nhạc.

Những người hiền lương, tâm tư đơn giản, tâm hồn chất phác thật thà, họ có đầy đủ những rung cảm trước t́nh yêu đôi lứa, t́nh yêu quê hương. Họ thích được nghe, được hát những giai điệu âm thanh, ư nghĩa lời nhạc sát thực với đời ḿnh hơn. "Thức trọn đêm nay để nhớ thương em, anh nghe t́nh yêu nhắc nhở êm đềm - nhớ từng nụ cười ánh mắt, tóc em thơm giấc ngủ diệu hiền..."; " ước ǵ ḿnh đừng ngăn cách, ước ǵ nhà ḿnh chung vách, hai đứa ḿnh thức trắng đêm nay..." Người con gái trong t́nh yêu không trọn vẹn này cũng đau khổ lắm chứ, biết bao kỷ niệm ră rời về t́nh yêu cũ nhưng không ủy mị, ngoại t́nh tư tưởng đến khóc thầm như TTKH "Tôi vẫn đi bên cạnh một người/ Ái ân nhạt nhẽo của chồng tôi/ Mà từng thu chết từng thu chết/ Vẫn thấy trong tim một bóng người." Cô nhà quê thành thật tỏ bày hơn "tại anh đó nên duyên ḿnh dở dang, em nào mộng mơ quyền quư cao sang..." Hai nỗi đau dang dở của hai thành phần xă hội cùng dở dang chuyện t́nh như nhau. Nhưng cách thế nào nhân bản hơn? (Xin nhường lời cho những nhà phê b́nh âm nhạc, nghệ thuật). Trong phạm vi bài viết nhỏ này chỉ đơn phương ở cảm nghĩ cá nhân người viết. Chắc không cần màu mè như những nhà trí ngủ, không nghe không phải là không thích mà sợ người khác nghe ḿnh nghêu ngao một lời nhạc sến th́ sợ bị chê bai nên a dua theo những người vọng ngoại, nghe nhạc cổ điển tây phương của Mozart, Beethoven. Đọc "Cuốn theo chiều gió - Gone with the wind"; "Doctor Zhivago" để thể hiện ta đây! Thôi th́ thời thượng của những chàng tóc dài, quần ống loa. Đối tác của họ là những nường váy ngắn, tóc tém... điên loạn theo phong trào hippy với âm nhạc ngoại quốc Francois Hardy, Sylvie, Vartan, Johny Halliday, Christophe, Art Sulivan... Nhạc do lính Mỹ đưa đến với The Beattle, Lobo, The Three Dogs night, Bee Gees... Thế hệ đàn anh đàn chị, có bao nhiêu phần trăm thực sự đủ tŕnh độ để cảm thụ văn hoá tây phương qua văn chương, âm nhạc? Bao nhiêu phần trăm vịt nghe sấm, cóc ngồi đáy giếng nhưng không dám thoát ra khỏi phong trào, xu thế thời đại ḿnh cũng chỉ v́ sợ mang tiếng "sến".

Trở lại với Nhạc dân tộc th́ những nhạc sĩ bất tử như Vũ Thành An, Ngô Thụy Miên, Trịnh Công Sơn, Từ công Phụng đă có những đóng góp không thể chối căi cho âm nhạc Việt Nam cận đại nhưng ở ḍng nhạc thính pḥng, mảng âm thanh, giai điệu trưởng giả trong âm nhạc nói chung. "Sao mắt nhung không nuỗi tiếc khát khao đợi chờ...NTM". Đôi khi bí nhiệm triết học mang màu sắc tôn giáo như "Ta thấy em trong tiền kiếp với cọng buồn cỏ khô; với mặt trời lẻ loi... TCS". Th́ cũng có những kẻ "Ôm ḷng đêm, nh́n vầng trăng mới về nhớ chân giang hồ. Ôi phù du từng tuổi xuân đă già, một ngày kia bến bờ, đời người như gió qua..." cảm thụ được.

Với những nhạc sĩ chuyên trị nhạc sến như Trúc Phương, Mạnh Phát, Duy Khánh, Châu Kỳ, Lam Phương... Các tiền bối đă kết hợp thành công tân nhạc với giai điệu ngũ cung của đàn tranh, độc huyền cầm. (Nói theo Trúc Hồ là bác Bằng (Anh Bằng) hay dùng quăng sáu của vọng cổ để viết tân nhạc.) Từ đó, âm nhạc Việt Nam cận đại có một ḍng nhạc phong phú, giàu chất quê hương, t́nh tự dân tộc và t́nh cảm lứa đôi mà từ bến xe ra cầu đ̣ đều nghe được. Nếu là con cháu miền Nam th́ thể nào trong sâu xa tâm hồn chả lắng đọng một câu ḥ, khúc hát, câu ca dao đậm đà phong thổ... "Từ bên này sông Tiền, qua bên kia sông Hậu, mang theo cây độc huyền, với điệu Lục Vân Tiên..." Bây giờ biền biệt chân trời góc bể, "Chiều chiều ra đứng ngơ sau/ trông về quê mẹ ruột đau chín chiều..." nhớ thuở nào c̣n rù ŕ với ngoại xấp nhỏ... "Má ơi, con lấy thợ bào/ khom lưng ảnh đẩy cái nào cũng sâu". Chê anh bác sĩ cù lần, thầy căi ba đía, sĩ phu ưa hit and run... Sợ "Gió đưa cây cải về trời/ rau răm ở lại chịu lời đắng cay" Người thiếu nữ của ba mươi năm trước, nh́n vô nhà thấy ông thợ mộc già ngồi ho khụ khụ... con cháu đầy nhà, sui gia đầy ải. Mở máy nghe mấy câu nhạc mùi cũng đúng tâm trạng lắm chớ! Nhạc sến vẫn c̣n tác dụng ở hải ngoại chứ sao không!

Là người Nam bộ th́ dễ cảm nhận t́nh tự quê hương, tiếng ḷng người sáng tác trong Nhạc sến hơn v́ chân chất như chính ḷng ḿnh. Xét về nghệ thuật trong Nhạc sến cũng không phải là dễ v́ triết lư b́nh dân và tính nghệ thuật dân gian qua Nhạc sến đă tŕnh bày đầy đủ tâm thức phức tạp của giai điệu miền Nam - từ ḷng người đôn hậu đến phong thổ hữu t́nh. Nghe Dạ Cổ Hoài Lang với tiếng hát Hương Lan th́ thua ǵ giao hưởng phương tây mà Mozart, Chopin đă để lại cho đời. Nghe triết lư trong Nhạc sến mà nghĩ kỹ th́ sến chỗ nào? Nhạc sến hay ḿnh sến? "Đường thương yêu (đau) đầy ải nhân gian, ai chưa qua chưa phải là người. Trong thói đời, cười ra nước mắt! Xưa trắng tay gọi nhau bằng hữu, giờ giàu sang quên kẻ tâm giao..." Có thể tóm lại là nội dung câu "Giàu đổi bạn sang đổi vợ" triết lư xă hội đă sống thọ được ngàn năm trong văn chương truyền khẩu th́ tính triết lư đâu phải nhỏ. Khoác cho tiền nhân chiếc áo sến, oan thay!

Giai điệu quê hương trong Nhạc sến chẳng thua bất cứ một ḍng nhạc quê hương nào trên thế giới."Chiều nh́n ra đầu ngơ, bâng khuâng ḷng tưởng nhớ dáng xinh xinh một người. Được nghỉ dăm ngày phép, hết hai hôm làm quen, em mới cho ḿnh biết tên..."; "Tôi ở ngoại ô, một căn nhà nhỏ... gần kề cuối xóm, có cô bạn thân sớm hôm lo sách đèn...". Thơ mộng quá! Hữu t́nh quá chứ?! Đến "Con đường xưa em đi, vàng lên mái tóc thề, ngơ hồn dâng tái tê. Anh làm thơ vu quy, khách qua đường lắng nghe, chuyện t́nh ta đă ghi..." mang vần điệu dân ca nhuần nhuyễn. Loại h́nh này trong Nhạc sến Việt Nam th́ không tài nào nhớ hết."Một bước xa rời muôn kiếp ly tan, một cánh thiệp hồng khiến người sang ngang. - Mười hai bến nước thênh thang, từ nay đôi nẽo quan san - Khóc cho đời bạc trắng lửa hồng..." Vần điệu dễ dàng như thơ lục bát, người Việt nào cũng có thể làm thơ lục bát, nhưng lục bát hay th́ hiếm lắm! Nhà thơ "Bất tri tam bách dư niên hậu/ thiên hạ hà nhân khấp Tố Như" để lại tác phẩm "Kiều" với nhiều câu lục bát trứ danh, trở thành thành ngữ trong giao tiếp xă hội "mày râu nhẫn nhụi áo quần bảnh bao" là biết ngay loại đàn ông trăng hoa, chải chuốt, Sở Khanh; "Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ" đă đạt tới chân lư của ḷng người... Th́ người viết Nhạc sến đậm đà t́nh tự cũng cống hiến cho đời triết lư khó chối căi... "Đừng trách người ơi! Cuộc sống nổi trôi..." trên ḍng vô định của kiếp nhân sinh, mà.

Nhạc sến được viết ra th́ phải có những sến nương, sến tử chuyên chở, cơng vác mới tới người nghe được. Vua sến Chế Linh như nhận xét của một sến tử ở địa phương làm rung rinh chai rượu trên bàn tiệc. Ông nói: "Nghe ông Chế nhả chữ nhỏ trong câu thằng bé âm thầm đi vào ngơ nhỏ th́ thánh cũng không bắt chước được kiểu phát âm tiếng Việt giọng Khờ-Me, nghe khờ căm luôn linh hồn". Những sến nương cất lên tiếng hát là làm mềm nhũn trái tim người lính mà bài viết sẽ đề cập sau. Tuy nhạc sến không kén người hát người nghe nên đâu cũng có giai điệu mộc mạc, b́nh dân dễ hiểu của nhạc sến theo chân người b́nh dân. Mấy người thương binh với xị rượu đế, cây đàn thùng, cặp muỗng ăn hột vịt lộn và một chiều mưa. Họ hát "Ḿnh, ba đứa hôm nay gặp nhau... nâng ly cà phê, ngát mùi hương ngọt ngào. Chiều, thu về gió lạnh hoàng hôn, thấy tâm tư dạt dào..." th́ ai nghe mà không nghẹn ngào không phải người Việt Nam. Vậy, nhạc sến dở chỗ nào mà chê?! Nhạc Vũ Thành An, Ngô Thụy Miên, Trịnh Công sơn, Từ Công Phụng... đi vào ḷng người bằng triết lư hiện sinh, đôi khi siêu thực th́ nhạc sến đi vào ḷng người bằng tâm t́nh chia sẻ. Với lối kể lể tâm tư về những chuyện t́nh ngang trái, những quê cũ mịt mờ trong khói lửa chiến tranh; quê hương diệu vợi trong kiếp sống tha phương th́ ai không nức nở cơi ḷng cũng không phải người Việt Nam luôn.

Sinh ra cùng nhạc sến ở Sài G̣n, sống với nhạc sến từ khung cửa sổ nhà hàng xóm vọng sang cùng hương chanh, hương bưởi, chép nhạc sến vô Lưu bút học tṛ của bạn bè, nghe nhạc sến trên đường tha phương cầu thực, viết về nhạc sến ở nơi cách xa quê hương nửa trái địa cầu. Phải chăng là chữ "Duyên". "Hữu duyên thiên lư năng tương ngộ". Nghe Tuấn Vũ hát như kể lại đời ḿnh th́ sao không mủi ḷng xa nhà khi gió xuân lầy bẩy chồi non... "Khi tôi sinh ra tôi đă mang kiếp con nhà nghèo - Qua bao nhiêu năm không đổi thay lớn lên vẫn nghèo..." Không làm bác sĩ cũng đoán ra được bệnh "Viêm màng túi măn tính" th́ đúng quá với Việt kiều viết báo rồi c̣n ǵ mà thắc mắc. Tự trong ḷng hát ra th́ sao ngăn được..."Đời tôi cô đơn nên yêu ai cũng cô đơn - Đời tôi cô đơn nên yêu ai cũng không thành..." Nghe an ủi dễ tè! Hổng thèm hát ngu ngơ "dài tay em mấy thuở mắt xanh xao..."; "ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau..."

Trong đời sống hàng ngày ở hải ngoại, một người chê nhạc sến nên coi ca nhạc cứ dành cái remote control để pass qua tiết mục của mấy ông Vũ... Vũ... Một người khác cũng dành cái remote control để pass qua mấy bà Khánh... Khánh... Thử hỏi ai đúng ai sai?! Không có đúng sai ǵ sất trong âm nhạc v́ người hát và người nghe phải cùng "hệ" th́ mới "kết" nhau. C̣n một hệ... phi âm nhạc là cứ đè em nào ít vải coi tới cho đáng tiền mua đĩa. Tạo điều kiện cho những trung tâm thiếu đứng đắn, chỉ tuyển lựa ca sĩ không sợ lạnh. Có lẽ vậy nên nhạc sĩ "Tôi đưa em sang sông-Nhật Ngân" ngồi ở vị trí Ban giám khảo trong cuộc thi tuyển lựa tài năng của trung tâm Thúy Nga năm 2007 đă phát biểu sau khi thí sinh Quỳnh Vi hát. "Nghe Quỳnh Vi hát th́ những ca sĩ đă có tên tuổi phải tự coi lại ḿnh". Phải chăng, ông nhắc nhở những lực sĩ thể h́nh, những kiều nữ gợi cảm và cả trung tâm hăy trả lại cho sân khấu ca nhạc tính truyền thống của nó để tôn trọng khán giả và chất giọng tương xứng để tôn trọng tác giả bài hát. Phía khán giả cũng đừng đ̣i hỏi, yêu cầu quá đáng - những Eva nảy lửa đăng đàn để tŕnh bày nhiều thứ khác hơn giọng hát.

Như vậy, "sến" đă h́nh thành và phát triển không ngừng nghỉ với mọi lĩnh vực khác của xă hội. Sến đến từ đâu? Đi về đâu? Số phận của "sến" ở hải ngoại, có ǵ khác trong nước? "Sến" đến tự nhiên theo nhịp điệu cuộc sống. Đi về tương lai rạng rỡ hơn lên so với những lănh vực khác của xă hội v́ xă hội văn minh theo đà phát triển khinh xuất của khoa học kỹ thuật th́ bỏ lại sau lưng thật nhiều người dở khóc dở cười. Ra hải ngoại, chỉ tiếc cho bộ môn Cải lương bị xếp đồng hạng với nhạc sến từ trong nước. Cải lương ở hải ngoại không thịnh hành mấy v́ khán giả của bộ môn này đă mai một nhiều. Trong một chương tŕnh ca nhạc do bất cứ trung tâm nào thực hiện ở hải ngoại đều có một màn ca cổ để đáp ứng cho những người già. Khi những người già hiện tại không c̣n nữa, màn vọng vổ hay tân cổ giao duyên trong một chương tŕnh ca nhạc c̣n không? Thật đáng tiếc khi Cải lương cũng là một bộ môn nghệ thuật như tất cả những bộ môn nghệ thuật khác, việc xây dựng nhân vật trong Cải lương cũng không khác ǵ nhân vật trong văn học - có đầy đủ tính thời đại từ ngôn ngữ ứng xử tới hành vi, đạo đức... Nói chung, người quan niệm coi Cải lương là lạc hậu, không đáng quan tâm là một sai lầm của người thưởng ngoạn đương đại từ trong nước ra nước ngoài.

* Nhạc lính

Thử tưởng tượng hôm nào, ta cùng nhau ôm cây đàn thùng với cặp muỗng ăn hột vịt lộn ra giếng nước, bến xe, cầu đ̣... đánh lên một điệu Bolero, Rumba, Ballade, để t́m lại những ǵ đă mất. Đường về đêm nay vắng tanh với ai đó c̣n trong kư ức. Đèn vàng hiu hắt con hẻm nghèo, t́m quán cóc xưa, ngồi xuống nhớ những người muôn năm cũ. Hắt hiu vàng ánh điện câu! Chắc là buồn vào

hồn không tên, thức giấc nửa đêm để đi t́m nàng. T́m một nàng Ma-ri! Tôi nhớ cái đêm nàng đi nhớ chuyện xưa vào đời th́ phải nói là rêm mé đ́u hiu như Duyên Anh tả sướng. Lỡ hên gặp lại người anh người chị của một thời chinh chiến điêu linh th́ mắc ǵ không hát khúc ca ngày mùa trước khi nghe lại bốn vùng chiến thuật. "Tôi thường đi đó đây, bùn đen in dấu giày" Hay đến quân trường xưa, vọng gác cũ ngoài những tiền đồn heo hút năm xưa - những địa danh "tên vẫn chưa quen người dân thị thành" để cùng người lính VNCH chia sẻ những tâm tư một thời trai trẻ đi ǵn giữ quê hương. Rừng lá thấp chắc không c̣n đương đại nhưng chắc chắn c̣n trong tâm tưởng những người lính cũ "từ máy thu thanh cô nàng vừa ca - trọn kiếp yêu anh lính bộ xa nhà." Ô! Thương biết mấy những con người, "Giữa rừng già tôi có thấy ǵ đâu!"

Ḍng nhạc Việt Nam mà nói tới Nhạc lính th́ c̣n ai trồng khoai đất này ngoài Nhật Trường Trần Thiện Thanh. Ở đâu có chiến tranh đương nhiên có quân đội. Những người trai xuất thân từ giới b́nh dân được động viên vào lính. Người thanh niên ruộng vườn hay lao động thành thị, bỗng bỏ lại sau lưng ruộng vườn, khung trời b́nh yên có dung nhan nùng diễm của cô bán cháo huyết, em đậu đỏ bánh lọt… nụ cười ánh mắt giai nhân trà đá ngoài xa cảng miền tây, em gái Mỹ Tho ḷng to ba trạch.

Từ khi người thanh niên lên đường theo tiếng gọi non sông, ḷng trai khép lại những hẹn ḥ... "tôi có người yêu, tuổi mộng vừa tṛn, v́ chinh chiến ngược xuôi...." người trai lặng lẽ ra đi v́ sông núi như cha ông thời trước "người ra đi đầu không ngoảnh lại/ sau lưng thềm nắng lá rơi đầy". Để người chờ héo hon bên song cửa. Những thương mong ṿ vơ trong t́nh yêu đôi lứa thời chiến tranh được Trần Thiện Thanh ghi lại t́nh anh lính chiến thiết tha qua âm nhạc "Ba lô làm bàn nên nét chữ không ngay. Thư của lính, ghi giữa rừng già - anh nhớ em thật đầy". Người lính bảo vệ quê hương từ tuyến đầu lửa đạn nhưng nửa ḷng ở lại hậu phương với mẹ già, em dại, người yêu cô đơn. Khi mai rừng nở mới chợt biết xuân về, trong tâm thức vốn dĩ "nhân tri sơ tánh bổn thiện" của con người chất phác miền Nam v́ non sông phải đi vào khói lửa mịt mùng nhưng mùa xuân vẫn về trên quê hương, cánh mai rừng đơn sơ nơi rừng núi hiểm nguy như người trai vô tội vừa khoác áo chiến binh đi vào lửa đạn. Nơi hậu phương em chờ, mẹ đợi, người yêu ngóng trông... "Con biết bây giờ mẹ chờ tin con, khi thấy mai vàng nở rộ (đầy) bên song. Năm trước con hẹn đầu xuân sẽ về, khi thấy mai vàng trước ngơ mà tin con vẫn xa ngàn xa..." Người lính gan dạ trước cộng quân xâm lược nhưng sâu kín trong ḷng người trai phương Nam vẫn là gia đ́nh, quê hương, ngày tết, đàn em... "Đàn trẻ thơ ngây ngồi chờ mong anh trai sẽ đem về cho tà áo mới ba ngày xuân đi khoe xóm làng..." Những ước mơ b́nh dị bỗng trở thành không thể thực hiện được trong cái vô lư muôn đời của chiến tranh. Những ước mơ Người lính, tấm ḷng với hậu phương trong Nhạc lính cũng đơn sơ như tâm hồn người lính xuất thân từ thành phần lao động, ăn cơm uống nước miền Nam nên hiền hoà bản chất. Âm nhạc của lính đầy nhân bản, t́nh người chứ không mị dân, lường gạt như nhạc dụ... "Đường ra trận mùa này đẹp lắm! Trường Sơn Đông nối Trường Sơn Tây." Đường ra trận mùa này đẹp lắm! Có con đường nào đi vào chỗ chết đẹp đâu? "Nhạc dụ" là vậy! Đă ru ngủ bao nhiêu thanh niên thiếu nữ miền Bắc đi vao con đường chết để thực hiện ư đồ thôn tính miền Nam theo lệnh Đệ Tam Quốc Tế.

Vấn đề tương phản trong âm nhạc của hai bên tham chiến để càng thấy rơ hơn đâu mới là giai điệu quê hương, âm thanh con người qua lời ca tiếng hát. Bản chất của âm nhạc là một loại h́nh nghệ thuật làm đẹp cuộc sống. T́nh yêu lứa đôi của người lính có lư trí, không mù quáng như con thiêu thân lao vào lửa đạn Trường Sơn một cách cuồng tín, u minh như quân xâm lược. Nhạc lính miền Nam do Trần Thiện Thanh viết lên tâm t́nh những Kinh Kha thời đại. "Giờ này thương xá đă đóng cửa, người lao công quét dọn hành lang... nhớ ôi niền nhớ đến bất tận". Tâm sự của một người trai đi giữa chiến tranh nghĩa là sống chết trong gang tấc nhưng nhân bản không cuồng sát theo khói súng muôn đời xô đẩy con người tới đau thương... "Nghĩ tới điều không dám nghĩ..." là điều ǵ? "Lỡ mai ḿnh không về th́ thương người vợ chờ bé bỏng chiều quê" như thơ người Vệ quốc Hữu Loan thời kháng Pháp. Nhạc Trần Thiện Thanh nói chung; "Chiều trên phá Tam Giang" là nhạc lính VNCH.

T́nh đồng đội trong nhạc lính nói chung, Trần Thiện Thanh đă khắc sâu muôn đời trong ḷng người nhân bản. "Nó quê ngoài kia từ lâu lắm chưa lần về - ngày tôi gặp nó nét đăm chiêu đêm nhập ngũ - thấy thương nhau nhiều quá! Ba tháng trong quân trường gian lao đă chai đi tâm hồn người lính chiến - nó luôn bảo tôi đừng than oán chi cuộc đời..." Đến đây, âm nhạc đă tố cáo tính phi lư của chiến tranh "Nó quê ngoài kia từ lâu lắm chưa lần về" là lư ǵ chứ? Ai không có một gia đ́nh và người thân, tại sao không được về khi c̣n h́nh hài một con người do tạo hoá sinh ra mà "Anh trở về trên đôi nạng gỗ, anh trở về dang dở đời em, ta nh́n nhau ánh mắt chưa quen..." Hay phải đợi đến lúc "Anh trở về trên chiếc băng ca, trên trực thăng sơn màu tang trắng" th́ chiến tranh mới chịu dừng. "Ba tháng trong quân trường gian lao đă chai đi tâm hồn người lính chiến" Tâm hồn người thanh niên có tội ǵ trước lịch sử mà chai đi với chiến tranh khi tuổi đời c̣n quá trẻ? Nhạc lính đă phơi trần sự hủy hoại tâm tư con người "Nó luôn bảo tôi đừng than oán chi cuộc đời". Thân phận con người trong nội chiến càng đào sâu càng thấy hẫm hiu th́ nhạc lính "sến" chỗ nào? Những người đi giữa chiến tranh thấy ǵ mà nói lên "Xin cảm ơn thành phố có em, mai xa lắm trên đồn biên giới, c̣n một chút ǵ để nhớ để thương…" Có lẽ đừng trốn quân dịch, vùi đầu trong khói thuốc, rượu cay th́ mới hiểu được tâm tư và nhân cách người lính.

*Nhạc chế

Với hoàn cảnh lịch sử thay đổi quá nhanh trong nửa sau của thế kỷ 20 ở Việt Nam, đặc biệt sự đổi đời sau 75 làm cho con người không thích nghi kịp với đời sống mới, từ đó phát sinh những phản kháng. Nhưng cao cổ lớn miệng th́ đương sự đă đả kích, chống đối ngay tác giả chứ cần ǵ nhái lại để thể hiện phản kháng. Những người thấp cổ bé miệng trong xă hội thường mượn văn, thơ, nhạc… có sẵn để cải biên nhằm chống đối hay nói lên tâm tư nguyện vọng của ḿnh. Lời lẽ cải biên đương nhiên không đúng với nguyên tác nhưng lại đúng với nhiều người nên sức phổ biến càng lớn. "Em ơi! Nếu mộng không thành th́ sao? Non cao đất rộng biết đâu mà t́m?" Suy tư của tác giả được các "học giả" vỉa hè giải quyết gọn: "... Mua chai thuốc chuột uống cho rồi đời".

Người hát nhạc tự thấy không đúng với ḿnh chứ không phải không hay... th́ tùy nghi chế biến cho phù hợp với nguyện vọng, tâm tư cá nhân. "Từ ngày có em về, nhà ḿnh tràn ánh trăng thề..." T́nh tự đôi lứa vừa lăng mạn vừa nên thơ nhưng không phải đôi lứa nào sau khi kết hôn cũng măn nguyện nên dựa vào âm nhạc để thể hiện phản kháng nửa kia, "Từ ngày có em về, nhà ḿnh toàn tiếng chửi thề".

Nói tới nhạc chế th́ bát ngát với những người có trí nhớ tốt. Nhạc chế càng bùng phát mạnh sau biến cố 75 v́ miền Nam xáo trộn tới Trần Văn Trạch nói: "Cây cột đèn biết đi cũng vượt biên". Những năm tháng cột đèn ra rả ca ngợi sự không tưởng của XHCN mà không ít nhạc sĩ tài ba bị uốn cong theo thời đại đó. Thử nghe lại "T́nh đất đỏ miền Đông" của nhạc sĩ Trần Long Ẩn.

Cây luá non chờ từng cơn mưa nhỏ
Cây lúa trổ chờ nước đổ trên nguồn
Cả quê hương rạo rực thêm đất mới
Đang chờ sức người
Vun xới những mầm xanh
Tổ quốc ơi! Ta yêu người măi măi...
Từ trận thắng hôm nay ta xây dựng bằng mười
Từ trận thắng hôm nay ta xây lại đẹp hơn.

Đi đá banh mặc quần xanh áo đỏ
Đi đánh vơ mặc quần đỏ áo vàng
Đến cơ quan mặc quần đen áo trắng
Đi dạo với đào
Mặc áo pun quần jean
C̣n đám ma hay là đám cưới
Th́ mặc líp-ba-ga. Đến khi trở về nhà
Vội vàng cởi ngay ra đem đi trả người ta.

Ai đă qua rừng miền Đông đất đỏ
Nghe máu đổ nhuộm hồng đă bao lần,
Tổ quốc ơi! Ta yêu người măi măi...
Từ trận thắng hôm nay…

Ai đă ăn ḿ và khoai giá rẻ
Ba bốn bữa là ghẻ nổi tưng bừng
Ghẻ ngang lưng rồi lan tới nách
Ra đường sắp hàng - mua thuốc đem về thoa.

Tổ quốc ơi! Ta yêu người măi măi
Từ trận thắng hôm nay ta xây lại bằng mười
Từ trận thắng hôm nay ta xây lại đẹp hơn…

Tổ quốc ơi! Ăn khoai ḿ chán quá!
Từ giải phóng vô đây - ta ăn độn dài dài
Từ giải phóng vô đây - ta ăn độn toàn khoai...

Có phải nhạc chế (cải biên) đă nói lên thực trạng đời sống xă hội trung thực hơn những lời sáo rỗng được phép phổ biến. Song song với ước mơ bay bổng của ông nhạc sĩ là cuộc đời trần trụi, thô ráp của người dân mà chỉ có nhạc chế thấu hiểu. Đi từ mẫu giáo lên đại học của một thời nói láo chủ nghĩa càng rơ hơn.

Đêm qua em mơ gặp b h
Râu bác dài tóc bác bạc phơ
Em âu yếm hôn lên má bác
Bác mỉm cười bác khen em ngoan.

Đêm qua em mơ gặp túi tiền
Trong túi tiền có mấy đồng thôi
Em vui sướng đem khoe với bác
Bác mỉm cười bác nói... chia đôi


Quê em miền trung du
Đồng xanh lúa xanh đồng
Giặc tràn lên đốt phá...

Sao tôi trồng khoai lang
Đào lên thấy khoai ḿ...
Thật là điều vô lư!

(Quê em miền trung du - Hoàng Việt)

Quan hệ giữa người dân và chính quyền th́ không tài nào nhớ hết nhạc chế sau 75

Đuốc lồ ô bập bùng lên ánh lửa
Sóc Bom Bo rộn ră tiếng chày khuya
Bồng con ra vơng để đong đưa
Giă gạo ban đêm v́ ngày bận làm mùa

Bắt chị sui đẩy lùi lên ván gơ
Bắt anh sui nằm kế chị sui
T́nh thông gia ai nói thây kệ cha
Miễn chị không la là tui bụp chị liền.

(Tiếng chày trên sóc Bombo - Xuân Hồng)

Giải phóng miền Nam, chúng ta cùng quyết tiến bước
Diệt đế quốc Mỹ, phá tan bè lũ bán nước...

Hủ tiếu ḅ kho - Bánh bao phở tái cháo huyết - Một dĩa bánh cuốn - Có thêm một chén nước mắm. Ôi tôm rang, tép chiên - Ḷng mề xào - cháo gà - Cơm tấm ăn no hơn bún b́.

Thật là không thể nào nhớ hết về nhạc chế bởi nó len lỏi luôn vào những tầng lớp xă hội cao hơn "Bây giờ tháng mấy rồi hỡi em?" - "Bây giờ mấy tháng rồi hỡi em?"; "Người t́nh trăm năm" - "Người t́nh năm trăm" ; "Bàn tay năm ngón em vẫn kiêu sa..." -"Bàn tay năm ngón cưa hai c̣n ba. Bàn tay bên trái cưa ba c̣n hai." Hay một ca khúc "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui".

Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
Chọn những bông hoa và những nụ cười
Tôi nhặt gió trời mời em giữ lấy
Để mắt em cười tựa lá bay
Và như thế tôi sống vui từng ngày
Và như thế tôi đến trong cuộc đời
Đă yêu cuộc đời này bằng trái tim của tôi.

Mỗi ngày tôi nhậu một lần thôi
Từ sáng tinh mơ cho tới chiều mờ
Tôi nhậu với ai? Làm sao nhớ
Nhậu đến bao giờ mệt mới thôi
Và như thế tôi cứ say từng ngày,
Và như thế tôi cứ say dài dài
Đến khi ĺa đời người c̣n thấy tôi say



Mỗi ngày tôi chọn một người yêu
Mười mấy năm qua - ít cũng thành nhiều
Tôi chọn tóc dài, chọn luôn tóc ngắn
Chọn đến bao giờ liệt mới thôi
Và như thế tôi cứ yêu từng ngày
Và như thế tôi cứ yêu dài dài
Đến khi ĺa đời người c̣n thấy tôi yêu