Ngnh Mai

ng c quận 9 t Tr n. Bức ảnh do một nh bo chụp tại hậu trường rạp ht, lc đệ nhứt danh ca đang lm cảnh st trưởng trn sn khấu. (Hnh: Bộ sưu tập của Ngnh Mai)

Trong nghệ thuật sn khấu cải lương, nếu ni về tuồng được xếp vo loại ăn khch, từng ăn su vo tiềm thức của khn giả, th người ta phải kể đến vở tuồng Tuyệt Tnh Ca của hai soạn giả Hoa Phượng-Ngọc iệp, trnh diễn trn sn khấu Dạ L Hương vo giữa thập nin 1960.

Thật vậy, vở tuồng Tuyệt Tnh Ca, m khn giả bnh dn thường gọi nm na l tuồng ng C Quận 9, đ đnh gi ti nghệ của soạn giả Hoa Phượng (t thấy ni đến Ngọc iệp d vở tuồng đề tn 2 người), v đ tạo cho soạn giả ny một chỗ đứng kh cao trong hng soạn giả cải lương.

y l vở tuồng x hội, cốt truyện lồng trong bối cảnh lịch sử cận đại nước nh, soạn giả đ đưa người xem về thăm những địa danh c thật ở miền Ty, tỉnh Vĩnh Long như Long Hồ, Tn Ngi, chợ Trường An, sng Mỹ Thuận... v cuối cng th cu chuyện kết thc ở Si Gn.

Vở ht được ni đến nhiều nhứt l khi được chiếu trn truyền hnh, đm Thứ Bảy chiếu xong th sng ra Chủ Nhựt hầu như khắp cc chợ đu đu cũng nghe thin hạ bn tn. ặc biệt l ở Vĩnh Long, nhiều người đ khng ngần ngại cho rằng tnh tiết vở tuồng l cu chuyện c thật. V người ở đy đ cng hỏi nhau rằng những nhn vật ấy khi xưa nh cửa ở chỗ no, ai l người thn kẻ thuộc, v.v... C lc người ta cn ni ng thầy gio L Văn Hương, nhn vật chnh trong tuồng l cụ Trần Văn Hương, thủ tướng đương thời, bởi khi xưa cụ Hương cũng từng dạy học.

Một điều người ta cũng nhn nhận rằng vở tuồng hay, nổi tiếng l nhờ hai diễn vin thượng thặng t Tr n, Bạch Tuyết. ệ nhứt danh ca t Tr n trong vai người cha, tức ng c quận 9, v cải lương chi bảo Bạch Tuyết trong vai đứa con gi của ng bị thất lạc c tn L Thị Trường An. Hai nghệ sĩ đ ha mnh đng với nhn vật trong tuồng m người xem tưởng tượng như l sự thật ở ngoi đời.

Ba cuốn bi ca nhỏ Tuyệt Tnh Ca bn ở cc chợ miền qu thời giữa thập nin 1960. (Hnh: Bộ sưu tập của Ngnh Mai)

Sang đầu thập nin 1970 th Tuyệt Tnh Ca bước sang lnh vực thoại kịch. Ban kịch Kim Cương đưa cu chuyện ln mn ảnh nhỏ truyền hnh, với vai L Thị Trường An do chnh kỳ nữ thủ diễn, v vai ng c vẫn t Tr n. C lẽ hnh tượng ng c quận 9 kh ai thay thế được, nn đệ nhất danh ca đ bỏ ca vọng cổ để nhận vai ny.

Tuồng Tuyệt Tnh Ca cũng được hng dĩa Hồng Hoa thu dĩa nhựa, v in thnh cuốn bi ca nhỏ bn khắp cng cc chợ ở thn qu. Mấy tay bn bi ca vừa rao hng vừa ca cc lớp vọng cổ trong tuồng, lượm bạc cắc cũng kh. B con nng thn đ khng ngần ngại bỏ t tiền ra mua, thnh ra ở đu cũng thấy đờn ca ti tử ht bi ca ng c quận 9.

Năm 2000 băng video Thy Nga Paris By Night c diễn một lớp của tuồng Tuyệt Tnh Ca, với nghệ sĩ Thnh ược vai ng c, đo Phượng Lin vai b Lan (mẹ của Trường An). Nếu ai l khn giả của ngy xưa từng xem qua vở tuồng ny rồi chắc sẽ phn biệt được ngay. Cũng trong mn ny MC Nguyễn Ngọc Ngạn c một sai lầm đng tiếc, đ giới thiệu vở Tuyệt Tnh Ca l của H Triều, Hoa Phượng. Nhưng thật ra l của Hoa Phượng, Ngọc iệp, chớ soạn giả H Triều chẳng dnh dng g đến vở ht ni trn. Sai một li đi một dặm, băng pht hnh cng khắp v c nhiều người ni rằng MC cần phải nghin cứu kỹ lưỡng trước khi giới thiệu.

Sau 1975 phần lớn tuồng ht d nổi tiếng cũng bị chm lun với thời gian, khn giả bỏ qun, khng nghe thấy ai nhắc nhở. Thế nhưng vở ht ng C Quận 9 th vẫn được ln sn khấu di di, thin hạ vẫn nhắc đến nhiều v cn hnh dung được cả lớp lang, lời ca, cảnh kịch. C người cn ni tuồng Tuyệt Tnh Ca sẽ sống mi với thời gian như Lan v iệp vậy. Tuy rằng về sau khng được diễn nguyn tuồng như xưa, nhưng một vi cảnh gọi l trch đoạn vẫn được ht đi ht lại khng biết bao nhiều lần. V cũng do ht khng đầu khng đui ấy, m những người chưa từng coi qua, nhứt l thế hệ thứ hai trở về sau đ khng được biết tnh tiết cu chuyện ra sao. Do đ m thỉnh thoảng vẫn c những độc giả, thnh giả đi Tiếng Nước Ti yu cầu chng ti ghi lại ton bộ vở tuồng. V với chức năng của người phụ trch trang cổ nhạc kịch trường, chng ti xin tm lược vở tuồng như sau:

Tuyệt Tnh Ca l một vở ht phơi by một tấn bi kịch gia đnh, một chuyện tnh tay ba đ để lại hậu quả đau thương cho những người trong cuộc. Bối cảnh l những năm đất nước cn loạn lạc, một cu chuyện tnh khng vẹn nghĩa của thầy gio Hương đối với hai b vợ. C hai mặt con với b vợ lớn, gia đnh trở nn lục đục v đồng lương ng gio khng đủ cung phụng những đi hỏi của b vợ. ng buồn b bỏ nh ra đi, từ Mỹ Tho ng lang bạt đến vng Tn Ngi, Vĩnh Long gặp c gio ngho tn Lan, hai người g nghĩa vợ chồng.

Lm vợ b, tức l chịu nhiều điều tủi nhục, tiếng xấu đổ ln mnh, v dẫu biết mi ấm của mnh l tạm bợ, hạnh phc thật mỏng manh nhưng b Lan vẫn chấp nhận. Họ c với nhau hai đứa con: Gi l Trường An, trai l Long Hồ. Rồi ci điều b Lan phải chấp nhận đ đến, đứa con nhỏ của b vợ lớn bị bịnh la đời. Thấy chồng đau khổ ray rứt, b Lan khuyn chồng về an ủi người vợ lớn. Trong tnh cảnh đi sao nở m ở sao đnh, một bn b Lan cứ khuyn chồng trở về, ng đnh tạm biệt ba mẹ con b Lan v cả hai đều khng ngờ 20 năm sau họ mới gặp lại nhau.

Loạn lạc, gia đnh ng gio Hương ln Si Gn, thời cuộc đưa đẩy ng trở thnh một người c quyền c chức: Cảnh St Trưởng Quận 9. V muốn gip người ơn l ng Kim Sa khng m gi lng chơi, ng dn cảnh để bắt quả tang c gi v ng Kim Sa...

Song, thật trớ tru c gi trẻ đ lại l Trường An, con gi của ng v b Lan. Nhiều năm nui con trong ngho tng nhưng b Lan đ gio dục con thật chu đo, cho đến khi b lm bịnh nặng. Thương mẹ bị bệnh lao khng tiền thang thuốc v nặng gnh lo cho em ăn học, Trường An đ v tnh lọt vo cạm bẫy của những ng chủ. Từ đ, nng như một mn hng, cứ bị chuyền từ tay ng chủ ny sang ng chủ khc... Trong khi đ, giữa Trường An v Nhn - con ng Hương v b vợ lớn, lại nẩy sinh một tnh yu nồng nn. Song rất may họ đ yu nhau chn thnh trong sng... Trước sự thật phũ phng: Họ l anh em cng cha khc mẹ, Trường An chỉ biết kinh hong cay đắng nhn cha...

Dẫu thương con nhưng nhiệm vụ vẫn phải lm, ng Hương quyết định bắt giam Trường An v tội mại dm. B Lan đ ngất chết trn tay cậu con trai của mnh trước hnh động tuyệt tnh ấy. Mặc d ng Hương quay trở lại tuyn bố Trường An v tội nhưng đ qu muộn mng...

Khoảng 1995 ở trong nước c tổ chức ht diễn lại vở tuồng Tuyệt Tnh Ca, với thnh phần nghệ sĩ thuộc thế hệ sau, gồm Phương Quang, Phương Hồng Thủy... Ban tổ chức c mời nghệ sĩ t Tr n đến gp vui chương trnh (năm đ ng đ 77 tuổi). Ln sn khấu, được khn giả yu cầu, ng đ ca lại lớp vọng cổ, lc ng trở về thăm người vợ b: Ti đứng đy m tưởng chừng như đang đứng trn bờ sng Mỹ Thuận. Khi mnh quay xuồng tch bến để trở lại với hai con. Bờ cy xa mờ nhuộm khi hong hn. Con nước lớn lục bnh trn rời rạc. Chiều đ xuống mặt trường giang bt ngt, m bng người thương cũng lẩn khuất giữa sng... đầy...

t Tr n vừa xuống h v vọng cổ l tiếng vỗ tay vang rền cả rạp, c lẽ nhờ dư m của ngy xưa, chớ từng tuổi đ th ca hay thế no được chớ!

***

Một cu chuyện c lin quan đến ng c quận 9 m ai nghe qua cũng buồn cười. Số l lc soạn giả Hoa Phượng-Ngọc iệp cho ra đời vở ht Tuyệt Tnh Ca (1965) th ở thủ đ Si Gn chỉ c 8 quận. Quận 9 l d tưởng. ộ 1, 2 năm sau chnh phủ quyết định lấy vng đất x Tn Khnh, Thủ Thim, pha bn kia sng Si Gn thnh lập thm quận 9.

Lc miền Trung biến động vụ Phật Gio chống lại chnh phủ trung ương Si Gn. Một tiểu đon Biệt ộng Qun do ại y Du lm tiểu đon trưởng đứng về pha Phật Gio, rất đng ngại cho chnh phủ của Tướng Nguyễn Cao Kỳ, khi phải đem qun chiếm lại Huế.

Một sĩ quan cấp đại y cng kha 10 Lạt với ại y Du, ng ny đang bị t ở Ch Ha về tội tham gia đảo chnh trước đ. ược xe chở về Tổng Nha Cảnh St, v sau đ được phi ra miền Trung dụ hng ại y Du. ng ny phải giả dạng thường dn, ăn mặc li thi ni l người nh của ại Uy Du v xin gặp. Lc ng Du bước ra th vị ny ly mắt lm hiệu để lnh khng biết.

Sau khi vo trong chỉ c 2 người, vị ny ni:

- My theo phản loạn c được g khng? Vi hm nữa nhiều đơn vị ra giải tỏa Huế, số phận my sẽ ra rao? My hy bỏ về đi, ng Loan (Tướng Nguyễn Ngọc Loan) hứa sẽ cho my lm Cảnh St Trưởng quận 9, ghế cn đang trống (sĩ quan cng kha thường xưng h với nhau l my, tao). Thế l sau đ ại y Du điều động cc đại đội phn tn ra, v ng lặng lẽ rời khỏi Huế, ln my bay ku gọi binh sĩ thuộc quyền bỏ ngũ tm cch về Nẵng gặp ng.

V rồi th ại y Du về Si Gn nhận chức Cảnh St Trưởng Quận 9 v vị sĩ quan kia cũng được thăng thiếu t, được bổ nhiệm lm trưởng ty an ninh qun đội ở miền Trung. Lc bấy giờ nhn vin cảnh st quận 9 mỗi khi thấy đại y trưởng ty đến l ni nhỏ với nhau: t Tr n tới đ anh em ơi! Coi chừng ổng ca vọng cổ l lnh đủ hết cả đm. Ca vọng cổ l ni quở phạt.

Cu chuyện trn đy chng ti nghe kể lại, chẳng biết c đng hay khng, nếu khng th coi như đy l cu chuyện vui chớ người viết khng c g hết.