HỌ NGUỸN VÀ HN NHN CHÁNH TRỊ

PHẠM ĐNH LN, F.A.B.I..



Họ Nguyễn đầu tin xuất hiện trong lịch sử l tướng Nguyễn Ḅc, Qụn Cng dưới triều Đinh (967- 979) sau bị L Hon giết hại.. Thời Hậu L (1428- 1527) c tướng Nguyễn Hoằng Dự v con của ng l Nguyễn Kim (1476- 1545), người được xem l tổ tin gần của cc cha Nguyễn v cc vua nh Nguyễn sau ny.

L Lợi, người khởi nghĩa chống qun Minh thnh cng v sng lập ra nh Hậu L, l người gốc ở Thanh Ho. Tất cả những qun thần thời Hậu L v L Trung Hưng (1533- 1789) mang họ L, NGUYỄN, TRỊNH kể cả KIU BINH (lnh Tam Phủ) đều gốc ở Thanh Hóa. Họ Nguyễn v Trịnh dng uy tn của nh L để chống họ Mạc do Mạc Đăng Dung sng lập sau khi lật đ̉ nh Hậu L vo năm 1527. Từ sự trung hưng nh L chống họ Mạc hai họ Nguyễn v Trịnh nổi bật trn chnh trường Việt Nam với cc cha Trịnh v cha Nguyễn.

Bi viết ny khng nhằm mục đch ni về chiến tranh Trịnh- Nguyễn m chỉ đề cập đến những hn nhn chnh trị do họ Nguyễn chủ trương nhằm củng cố thế lực lẫn bnh trướng lnh thổ.
****
Nguyễn Kim (1476- 1545) l con của tướng Nguyễn Hoằng Dự, người lng Gia Miu, huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Khi Mạc Đăng Dung lật đổ nh Hậu L năm 1527, ng l Hữu Vệ Điện Tiền Tướng Qun với tước Hầu, sống lẩn quất ngoi bin giới Lo- Thanh Hóa. Năm 1533 ng tập hợp những người hoi L chống lại nh Mạc ở Đng Đ. ng tm người con t của vua L Chiu Tn l L Duy Ninh đưa ln lm vua tức l vua L Trang Tn. Đ l Nam Triều đối lại với Bắc Triều của nh Mạc ở Đng Đ tức H Nội by giờ.

Trong số những người theo ph Nguyễn Kim để trng hưng nh L c Trịnh Kiểm, một người mồ ci ngho khổ từng giữ ngựa cho qun địa phương. Nhưng Trịnh Kiểm c ti điều khiển qun sự rất cao. Tương truyền rằng trong lc cn sống dọc theo bin giới Lo- Việt, một đm tối như mực tự nhin Nguyễn Kim thấy một nh sng đỏ. ng lần bước đến pha nh sng đỏ tỏa ra th mới biết nh sng đỏ ấy tỏa ra từ cặp mắt của Trịnh Kiểm trong lc say ngủ. ng biết Kiểm l dị nhn c ti qun sự thin ph. Để mua chuộc sự trung thnh của Trịnh Kiểm trong việc tạo thế lực ring sau khi cuộc trng hưng nh L thnh cng, Nguyễn Kim gả con gi của ng l Ngọc Bảo (1) cho Trịnh Kiểm. Cuộc trng hưng nh L trn đ c kết quả tốt th bỗng nhin Nguyễn Kim bị một hng tướng nh Mạc l Dương Chấp Nhất thuốc độc chết sau khi ăn một tri dưa hấu (1545). Ci chết nầy tạo cho người nghin cứ lịch sử nhiều nghi vấn. Đằng sau m mưu của Dương Chấp Nhất l ai? họ Mạc? hay Trịnh Kiểm? Nghi v́n khng c cu trả lời sng tỏ, chỉ biết rằng sau khi Nguyễn Kim chết binh quyền của Nam Triều do con trai ng l Nguyễn Ung nắm giữ đng theo thuyết chnh danh (legitimacy). Trịnh Kiểm giết Nguyễn Ung để nắm binh quyền v khuynh đảo sn khấu chnh trị Nam Triều.

Nguyễn Hong (1524- 1613) l em của Nguyễn Ung. Sau khi Nguyễn Ung bị giết chết, Nguyễn Hong giả đin. ng cho người ra Hải Dương tm hiểu kiến của Trạng Trnh Nguyễn Bỉnh Khim. Trạng Trnh khng trả lời trực tiếp cu hỏi của sứ giả của Nguyễn Hong m chỉ một đn kiến trn hn non ḅ v ni: " Honh Sơn nhất đi vạn đại dung thn. Sứ giả trnh lại với Nguyễn Hong. ng hiểu được của Trạng Trnh nn nhờ chị l b Ngọc Bảo ni với Trịnh Kiểm cho ng vo trấn đất Thuận Quảng để khai thc, củng cố uy quyền cho nh L v đng thuế cho nh L. Trịnh Kiểm đồng . Nếu Nguyễn Hong thnh cng th uy thế của vua L v họ Trịnh bnh trướng ở phương Nam. Nếu thất bại th Nguyễn Hong phải gnh chịu v c th̉ bị qun Chim Thnh giết chết.

Năm 1570 Trịnh Kiểm mất. Năm 1572 tướng nh Mạc l Lập Bạo dng đường biển vo đng qun ở lng H̀ X v Lang Uỷn trong tỉnh Quảng Trị. Lượng sức chưa đnh thắng nổi qun nh Mạc, Nguyễn Hong nghĩ đến việc dng mỹ nhn kế lm cho Lập Bạo xao lng việc phng bị rồi phục binh giết Lập Bạo! Người đẹp được dng trong mỹ nhn kế ny của Nguyễn Hong l Ng thị tự Ngọc Lm.

Trong thời gian 1558- 1593 Nguyễn Hong tỏ ra hng phục vua L, Trịnh Kỉm v Trịnh Tng bằng cch ra Đng Ngoi chầu vua L v đng thuế cho vua L (thực tế l đng cho họ Trịnh) điều ho. Lc bấy giờ vua L cn ở Thanh Ho.

Năm 1593 họ Mạc bị đnh bật ra khỏi Đng Đ. Người thực sự chiến thắng l Trịnh Tng. Trịnh Tng bắt đầu dm ng đến những thnh quả m cậu của ng, Nguyễn Hong, đ lm ra ở pha nam vĩ tuyến 18. ng cng lo sợ v ganh tỵ thnh tch đnh dẹp dư đảng họ Mạc của Nguyễn Hong nhn lc ra miền Bắc chầu vua L v cho mừng chiến thắng. Nguyễn Hong khng lo ngại vua L m lo ngại Trịnh Tng lun lun tm cch giữ Nguyễn Hong ở lại trn đất Bắc. Năm 1600, viện lẽ đi dẹp loạn Phan Ngạn, Ng Đnh Hm, Bi Văn Khu ở Nam Định, Nguyễn Hong dng thuyền về Thuận Ho trước sự căm tức của Trịnh Tng. Trước tnh thế nầy Nguyễn Hong c hai hướng giải quyết:

- Hướng thứ nhất: cầu ha với Trịnh Tng bằng cch gả con gi l Ngọc Tú cho con trai của Trịnh Tng l Trịnh Trng. Theo vai vế trong họ th Ngọc Tú l d của Trịnh Trng. D trở thnh vợ v chu trở thnh chồng.

- Hướng thứ hai: di chuyển về pha nam, chuẩn bị cuộc chiến tranh c thể xảy ra với họ Trịnh. Do đ nhu cầu nới rộng lnh thổ về pha nam l chuyện chẳng đặng đừng d gặp phải sự chống đ́i của Chim Thnh. Đến năm 1611 Nguyễn Hong nới rộng lnh thổ xuống tận Ph Yn.

Nguyễn Hong tức Cha Tin mất năm 1613.

Nguyễn Phc Nguyn (1562- 1635), người con thứ su của Cha Tin, nắm quyền lnh đạo ở Đng Trong. Đ l Cha Si. Chiến tranh Trịnh- Nguyễn diễn ra dưới thời Cha Si. Qun họ Trịnh c dũng mnh nhưng khng thắng nổi qun của Cha Nguyễn ở Đng Trong. V cc Cha Nguyễn đều đắc nhn tm nn dn chng Đng Trong hết lng chiến đấu để bảo vệ tự do, quyền sống, vng 'Đất Hứa' v chnh quyền thuận lng dn.

Trn bước đường Nam tiến để nới rộng lnh thổ v trnh xa p lực của họ Trịnh ở Đng Ngoi, Cha Si gả:

- cng cha Ngọc Vạn cho vua Cambodia l Chey Chetta II năm 1620. V cuộc hn nhn ny người Việt Nam đầu tin bắt đầu đặt chn ln đất Mộ Xoi, B Rịa, trn lnh thổ Thủy Chn Lạp (1623).

- cng cha Ngọc Khoa cho vua Chim Thnh l Po Rome (1627- 1651). Vua Po Rome (Ba Di theo ng Dohamide tức Đỗ Hải Minh, Đốc Sự Hnh Chnh gốc người Chăm) say đắm sắc đẹp quyến rủ của b nn b bị cc b vợ Chăm khc ganh tỵ.. Cng cha Ngoc Khoa giả bịnh. Khng ngự y no đon biết l bịnh g để chữa. Vua Po Rome rất nng lng trước bịnh tnh của b. B Ngọc Khoa cho biết bịnh của b chỉ khỏi sau khi đốn thing mộc Kraik bảo vệ nước Chim Thnh. Cc triều thần đều phản đối việc đốn cy Kraik. Nhưng vua Po Rome cương quyết phải đốn để Ngọc Khoa hết bịnh. Tương truyền rằng sau khi đốn cy Kraik th vua Po Rome (biệt danh: Vua Mục Đồng) bị tử trận. Nước Chim Thnh bị xa trn bản đồ. Cng cha Ngọc Khoa trở về Quảng Trị.

Năm 1771 ba anh em nh Ty Sơn khởi nghĩa dưới danh nghĩa chống sự lộng quyền của Quốc Ph Trương Phc Loan chớ khng trực tiếp chống cha Nguyễn. Lợi dụng cuộc khởi nghĩa nầy qun họ Trịnh tiến chiếm Thuận Ho (1774). Việt Nam đương nhin c ba vng ảnh hưởng chnh trị khc nhau:

1. từ Thuận Ho trở ra l vng kiểm sot của vua L v cha Trịnh.

2. từ Quảng Nam đến cc tỉnh miền nam Trung Bộ l vng kiểm sot của nh Ty Sơn do Nguyễn Nhạc cầm đầu sau khi Nguyễn Huệ đnh bại danh tướng của họ Nguyễn l Tống Phước Hiệp ở Ph Yn (1775).

3. Đồng bằng sng Đồng Nai v Cửu Long l vng hoạt động của cha Định Vương Nguyễn Phc Thuần (1754- 1777).

Nguyễn Nhạc ph vỡ thế lưỡng đầu thọ địch bằng cch giả vờ thần phục qun họ Trịnh ở Thuận Hóa để mở những trận đnh nhằm diệt trừ phe cha Nguyễn trn chu thổ Đồng Nai- Cửu Long. Nhờ thin ti qun sự của Nguyễn Huệ, qun Ty Sơn bốn lần đại thắng qun họ Nguyễn. Trong cuộc thảm st năm 1777 ở Long Xuyn họ Nguyễn gần như bị giết sạch ngoại trừ một thanh nin 16 tuổi. Đ l Nguyễn Phc nh. ng sớm trở thnh người chỉ huy qun sự ở tuổi vị thnh nin. Nhờ đ ng c nhiều kinh nghiệm trong thuật sống v lnh đạo với phương chm rất thng thường trong kiếp nhn sinh : Ơn đền, on trả.

Vo thế kỷ XVIII xuất hiện Tam Hng Gia Định (Gia Định m chỉ Nam Bộ by giờ). Đ l Đỗ Thanh Nhn, Chu Văn Tiếp v V Tnh. Đỗ Thanh Nhn lập đảng Đng Sơn chống lại qun Ty Sơn. ng gip Nguyễn Phc nh lập nhiều chiến cng. Nguyễn Phc nh (tức vua Gia Long sau nầy) nghi ngờ ng lm phản nn giết đi (1781). V Nhn, anh của V Tnh, khng phục nn khng theo ph Nguyễn Phc nh nữa. V Tnh chiu mộ người thnh lập đạo qun Kiến Ha chống lại Ty Sơn rất hữu hiệu nhưng chưa theo qun của họ Nguyễn. Năm 1788 V Tnh theo Cha Nguyễn Phc nh v được cưới em của Cha Nguyễn Phc nh l Ngọc Du. Đy l mn qu tinh thần v gi nui dưỡng sự hợp tc chn thnh v lng trung tn của V Tnh đối với Nguyễn Phc nh. Cha Nguyễn Phc nh thnh cng vin mn trong đường lối ny. V Tnh chết một năm trước khi Nguyễn Phc nh ln ngi tức l vua Gia Long (1802).

Vua Gia Long (1761- 1820- Vua: 1802- 1820), người khai sng ra nh Nguyễn, rất c cảm tnh với cư dn trn đồng bằng sng Đồng Nai v Cửu Long. Từ vng đất tn lập tr ph ny họ Nguyễn đnh bại qun Ty Sơn, khi phục lại quyền hnh v thống nhất đất nước từ Gia Định đến Thăng Long như nin hiệu của nh vua cho thấy. Cc cng thần nh Nguyễn phần lớn l những người sinh trưởng trn chu thổ Đồng Nai v Cửu Long như V Tnh, L Văn Duyệt, Nguyễn Văn Thoại (người gốc Quảng Nam nhưng sống ở miền Nam từ thuở nhỏ), Hồ Văn Vui hay Hồ Văn Bi, Nguyễn Huỳnh Đức, Phạm Đăng Hưng v.v. Hong tử Nguyễn Phc Cảnh, Nguyễn Phc Đảm (vua Minh Mạng sau ny) đều sinh ở Gia Định.

Trong thời kỳ nội chiến với nh Ty Sơn, Cha Nguyễn Phc nh rất qu ng Huỳnh Tường Đức v cho ng đổi sang họ Nguyễn Đ l Nguyễn Huỳnh Đức (chữ lt Huỳnh gợi lại họ cũ của ng).

Nguyễn Huỳnh Đức (1748- 1819) bị qun Ty Sơn bắt năm 1783. Nguyễn Huệ mến ti ng nn khng giết. Năm 1786 ng đi ra Bắc H cng với qun Ty Sơn. Từ Nghệ An ng lần trốn sang Lo rồi sang Xim La tm cch nối lin lạc với Cha Nguyễn Phc nh nhưng khng được.. ng về Gia Định hợp lực với Cha Nguyễn Phc nh để đương đầu với qun Ty Sơn.

Qun Ty Sơn trn chu thổ Đồng Nai v Cửu Long bắt đầu suy yếu sau năm 1786. Sau chiến thắng Rạch Gầm trước qun Xim năm 1784 Nguyễn Huệ khng cn vo Gia Định nữa. Nh Ty Sơn rạn nứt khi Nguyễn Nhạc v Nguyễn Huệ bất ha nhau về việc Nguyễn Huệ đem qun đnh Bắc H, lật đổ Cha Trịnh Khải, m khng c lịnh của Nguyễn Nhạc (1786).

Khi vua Gia Long ln ngi Nguyễn Huỳnh Đức được phong tước Cng v Tiền Qun Đ Thống thay cho Nguyễn Văn Thnh. ng Nguyễn Huỳnh Đức c hai người con trai l rể của vua Gia Long:

- Nguyễn Huỳnh Toán cưới Cng Cha Thi Bnh Ngọc Chu. ng Nguyễn Huỳnh Toán thủ chức Phiu Kỵ Vệ U.

- Nguyễn Huỳnh Thành cưới Cng Cha Định Hòa Ngọc Cơ. Nguyễn Huỳnh Thành thủ chức Khinh Kỵ Vệ y.

Vua Gia Long kết nghĩa thng gia với Thống Chế Hồ Văn Vui tức Hồ Văn Bi gốc ở huyện Bnh An, Bin Ha. Thi tử Nguyễn Phc Đảm (vua Minh Mạng sau ny) cưới b Hồ Thị Hoa, i nữ của Thống Chế Hồ Văn Vui. B Hồ Thị Hoa sinh thi tử Nguyễn Phc Min Tn (vua Thiệu Trị sau ny) được 13 ngy th mất (1807).

Vua Minh Mạng kết nghĩa thng gia với Quận Cng Phạm Đăng Hưng (1764- 1825), Thượng Thơ Bộ Lễ, gốc ở G Cng.

1. ng Phạm Đăng Thuật (?- 1861), con của ng Phạm Đăng Hưng v b vợ thứ tư l b Trần Thị Hữu, kết hn với Cng Cha Nguyễn Phc Vĩnh Trinh (1824- 1892), i nữ của vua Minh Mạng. B l nữ sĩ Nguyệt Đnh.

2. Một i nữ của Phạm Đăng Hưng v người vợ thứ nhất l b Phạm Thị Du l Phạm Thị Hằng (1810- 1902) l du của vua Minh Mạng. Đ l hong hậu Từ Dũ, vợ của vua Thiệu Trị v mẹ của vua Tự Đức.
****
Như đ thấy vua Gia Long rất c cảm tnh với dn chng trn chu thổ sng Đồng Nai v Cửu Long.

Ba vua Minh Mạng (vua: 1820- 1840), Thiệu Trị (vua: 1840- 1848 tnh theo dương lịch) v Bảo Đại (vua: 1925- 1945 thực sự cầm quyền năm 1932- 1945) đều c chnh thất gốc miền Nam.

Hn nhn của vua Minh Mạng do vua Gia Long quyết định.

Hn nhn của vua Thiệu Trị do vua Minh Mạng định đoạt.

Dư luận cho rằng người Php nhng tay vo việc hn nhn giữa vua Bảo Đại v Marie Therese Nguyễn Hữu Ho hay Nguyễn Hữu Thị Lan để vị vua trẻ tn học c một chnh sch cởi mở v c ci nhn thn thiện với người Php v bao dung đạo Thin Cha hơn cc tiền triều vo thế kỷ XIX.

Dư luận trn khng hẳn l khng đng.

Từ năm 1884, khởi đầu từ vua Hm Nghi trở về sau, người Php trực tiếp can dự vo việc phế lập cc vua nh Nguyễn.. Vua Đồng Khnh ln ngi thay thế em l vua Hm Nghi bỏ kinh thnh chạy ra Quảng Trị lnh đạo Phong Tro Cần Vương chống Php (1885). Năm 1889 vua Đồng Khnh mất. Người được đưa ln ngi l Bửu Ln (vua Thnh Thi) chớ khng phải hong tử Bửu Đảo, con của vua Đồng Khnh. Mi đến khi vua Thnh Thi rồi vua Duy Tn bị đầy sang đảo Reunion tuần tự vo cc năm 1907 v 1916, Bửu Đảo mới được đưa ln ngi tức l Vua Khải Định (1916- 1925). Người Php cần Việt Nam c vua trẻ, thụ động hơn l năng động. Vị vua ấy cần hiểu biết văn ha Php hơn l nặng tinh thần Khổng Gio.

Vua Đồng Khnh (1885- 1889) l vị vua Việt Nam đầu tin học tiếng Php qua cc ng Petrus Trương Vĩnh K v Diệp Văn Cương.

Bảo Đại l vị vua Việt Nam đầu tin học ở Php từ lc 9 tuổi đến 19 tuổi (1922- 1932). Việc can dự của Php vo cuộc hn nhn giữa Bảo Đại v Marie Thérèse Nguyễn Hữu Ho c lợi cho họ v khng c hại g cho Việt Nam. Về tương quan giữa hai họ (hong triều: đng trai v gia đnh Nguyễn Hữu: đng gi) ta c vi dữ kịn dưới đy:

- Gia sản của gia đnh Nguyễn Hữu Ho lớn hơn gia sản hong triều.

- Cả hai người (Bảo Đại v Marie Thérèse Nguyễn Hữu Ho) đều thấu triệt văn ha Ty Phương v cng học ở Php về.

- Cả hai đều học v ni tiếng Php lc ấu thời. Vua Bảo Đại học ở Php năm 09 tuổi; Hong Hậu Nam Phương học trường Php ở Si Gn rồi sang Php học năm 12 tuổi. Gia đnh của b c Php tịch. Tất cả đều c tn Php.

- Chị cả của Marie Thérèse Nguyễn Hữu Ho (Hong Hậu Nam Phương) l Marie Agnès Nguyễn Hữu Ho gả cho con b tước Georges Didelot l Pierre Jules Francois Didelot (1898- 1986) tức B Tước Didelot năm 1928.

- Hong gia Nguyễn Phc chịu ảnh hưởng Khổng Gio su đậm. Gia đnh Pierre Nguyễn Hữu Ho v Philippe L Pht Đạt (ng ngoại Nam Phương Hong Hậu) l những gia đnh giu c v sng đạo Thin Cha. ng L Pht Đạt (ng ngoại Nam Phương Hong Hậu) tức Huyện Sĩ xy nh thờ Chợ Đũi tức nh thờ Huyện Sĩ v nh thờ Ch Ha (Kỳ Ha). Con ng l L Pht An xy nh thờ Hạnh Thng Ty, G Vấp, Gia Định. ng L Pht An (cậu Nam Phương Hong Hậu) v Đốc L Đ Lạt (Thị trưởng) l Darles l người tạo sự gặp gỡ giữa Vua Bảo Đại v Marie Thérèse Nguyễn Hữu Ho trong một buổi tiếp tn Ton Quyền Pierre Pasquier tại khch sạn Palace để tiến đến cuộc hn nhn giữa hai người vo năm 1934.

Trong cuộc hn nhn vương giả ny vua Bảo Đại khng nắm thế thượng phong khiến cho hong tộc ở Huế khng hi lng:

- Vua Bảo Đại khng phải theo đạo Thin Cha khi cưới Marie Thérèse Nguyễn Hữu Ho (Nam Phương Hong Hậu sau ny).

- Vua Bảo Đại phải phong hong hậu cho Marie Thérèse Nguyễn Hữu Ho theo lời yu cầu của nhạc phụ của nh vua như điều kiện tin quyết để gả con.

- Cc con của Vua Bảo Đại v Hong Hậu Nam Phương đều theo đạo Thin Cha.

PHẠM ĐNH LN, F.A.B.I.
_________________

Chú Thích

(1) Điều đng ch l nữ phi của đại gia đnh họ Nguyễn v cc đại gia tộc xưa đều mang chữ lt NGỌC. Nam phi từ Nguyễn Phc Nguyn (Chúa Si) cho đến cc vua nh Nguyễn sau ny đều mang chữ lt PHC.

(2) C ti liệu ghi thing mộc Kraik l cy căm xe Xylia xylocarpa thuộc gia đnh Mimosaceae (Xyla: gỗ cứng; xylocarpa: tri c vỏ cứng- Hy Lạp ngữ). C ti liệu ghi thing mộc Kraik l cy vấp (như G Vấp, Gia Định) mang tn khoa học Mesua stylosa thuộc gia đnh Clusiaceae. Cả hai loại cy ny đều c gỗ cứng, gốc ở Nam v Đng Nam v c cng dụng trị liệu cao. Tn gọi thường của căm xe v cy vấp (do đ c địa danh G Vấp) l:

Việt Nam : Căm Xe, V́p
Khmer: Kram-sar. Bos neak
́n Đ̣: Irul, nag Champa, nagkesa
Mã Lai: Penaga (naga: con rắn)
Java: nagasari
Anh: Burma ironwood, Ceylon ironwood; cobra saffron