V SAO "QUẢNG NAM HAY CI"

TRẦN GIA PHỤNG

Knh thưa qu B Con C Bc,

Cu ca dao Quảng Nam hay ci l sự thật hiển nhin khng bn ci. Bi ni chuyện hm nay l tm hiểu tại sao người QN chng ta hay ci? Những l do đưa ra sau đy c thể chủ quan v thiếu st, hy vọng được bổ tc thm th sẽ đầy đủ hơn.

Quảng Nam hay ci c thể c năm l do: 1) Nguồn gốc di dn. 2) Tranh đấu nghịch cảnh. 3) Tnh ham học của người QN. 4) Giọng ni người QN. 5) Mi trường hay ci tại QN.

1) Về nguồn gốc di dn: Người QN chng ta l con chu của những di dn từ Bắc vo QN lập nghiệp. C bốn hạng di dn khc nhau đến QN: Những di dn đầu tin l những chiến binh theo cc đon qun viễn chinh đi mở nước về phương nam. Khng c những đon qun viễn chinh th khng c QN. Những chiến binh viễn chinh thường can đảm, liều lĩnh, sẵn sng chiến đấu, tranh ci.

Hạng di dn thứ hai đến QN l những người t tội. Dưới thời L Thi Tổ (trị v 1428-1433), nh L chia tội phạm thnh năm loại: xuy, trượng, đồ, lưu, tử. Xuy l đnh roi. Trượng l đnh trượng (gậy). Đồ l lm dịch đinh. Lưu l lưu đy. Tử l tử hnh. Mỗi tội chia thnh nhiều hạng. Ring tội lưu c ba hạng: Lưu cận chu (chu gần). Lưu viễn chu (chu xa). Lưu ngoại chu (chu bin giới.) Từ thời L Thi Tổ cho đến khi Nguyễn Hong vo nam, trong khoảng trn 200 năm, QN thuộc loại viễn chu, miền bin giới xa xi, giữa Đại Việt v Chim Thnh. Những người phạm tội lưu nặng nhất bị đy đến QN.

Hạng di dn thứ ba đến QN l những người đo tẩu, trốn trnh v nhiều l do, m trong đ quan trọng nhất l l do chnh trị, v sự thay đổi v trả th của cc triều đại. V dụ khi nh Trần sụp đổ, nh L ln cầm quyền, con chu nh Trần trốn chạy, c gia đnh chạy vo tận QN. Khi nh Mạc sụp đổ, con chu nh Mạc đổi thnh nhiều họ, ly tn khắp bốn phương. C nhiều nhnh họ Mạc chạy vo tận QN.

Hạng di dn thứ tư, đng đảo nhất l những di dn v l do kinh tế. V qu ngho khổ ở vng đất cũ, nn đng đảo dn chng theo những đợt di dn do chnh quyền tổ chức. Sau mỗi lần mở nước, cc triều đại đều tổ chức đưa người tới định cư vng đất mới, nhất l từ thời Nguyễn Hong vo Nam lập nghiệp.

Dầu v l do g, di dn c một số đặc tnh chung như mạo hiểm, can đảm, liều lĩnh, quyết liệt, bất khuất, cấp tiến, khẳng khi, bộc trực, thch tự do, cng bằng, dn chủ... Khng phải tất cả những đặc tnh trn đy đều tc động cng một lần đến con chu QN, nhưng ảnh hưởng một cch khc nhau ty mỗi gia đnh, ty mỗi c nhn, một vi đặc tnh trn, đưa đến những kết quả ring biệt, nhưng vẫn c một vi điểm căn bản giống nhau, như l hay tranh đấu v hay ci để bảo vệ những điều mnh đạt được trn đường di dn.

C cu hỏi đặt ra l di dn từ Bắc vo Nam, đến định cư rải rc từ QN đến Bnh Định, nhưng tại sao chỉ c dn QN l hay ci? Xin ch , trước khi tiến xuống Quảng Ngi hay Bnh Định ngy nay, người di dn từ Bắc vo Nam, tập trung đầu tin tại QN, c thể cả một thời gian di, trn 200 năm, từ thời Huyền Trn đến thời Nguyễn Hong, mới dần dần tỏa xuống pha nam. Cng xuống pha nam, bnh nguyn cng rộng, thời tiết cng dễ chịu, con người cng thoải mi hơn. Ngoi ra, cn nhiều l do khc nữa.

2) Tranh đấu trước nghịch cảnh: L do thứ hai về việc người QN hay ci l di dn lun lun va chạm v đối ph nghịch cảnh, phải tranh đấu đề sinh tồn. Tranh đấu với cư dn địa phương trước đy l người Chim Thnh (Chm). Tranh đấu để mưu sinh ở vng đất lạ, thin nhin khắc nghiệt, rừng thing nước độc. Tranh đấu để được tự do, bnh đẳng v dn chủ trn vng đất mới. Tranh đấu trở thnh thi quen của người QN v từ đ cũng trở thnh hay ci. Hay ci l cch tranh đấu bất bạo động để bảo vệ quyền lợi, bảo vệ điều mnh nghĩ l lẽ phải, trnh sai lầm, tm ra sự thật.

3) Tnh ham học: L do thứ ba l di dn vốn thch phiu lưu, thch khm ph điều mới lạ, thch tm ti học hỏi, c ci nhn mới. Thm nữa, người QN ngho khổ nn ham học để tiến thn bằng thi cử. Tnh ham học, cầu tiến, ưa học hỏi, tm hiểu thm, khiến cho người QN hay ci để tiến bộ, tm ra chn l.

4) Giọng ni lớn: L do thứ tư l khng hiểu v sao người QN c giọng ni lớn, mạnh, sắc, chi tai. Chnh chất giọng lớn mạnh tạo điều kiện v hỗ trợ cho người QN hay ci. Vo một phng họp, nghe một giọng QN pht biểu l nhận ra ngay. Nhờ chất giọng mạnh nn người QN dễ ci, thch ci v trở thnh hay ci. Xin ch điểm nầy: ngay cả những người QN ni giọng thấp, nhỏ th cũng t ci.

5) Mi trường hay ci: Lc đầu, người QN hay ci với nhau. Anh em, vợ chồng, bạn b ci với nhau, tạo thnh mi trường hay ci, khng gian hay ci. Mi trường hay ci cng ngy cng mở rộng, trở thnh thi quen, hay nếp sống hoặc truyền thống hay ci. Điều nầy dễ thấy ở những người QN lấy vợ hay chồng tỉnh khc. Sống với nhau một thời gian, v sống trong mi trường hay ci, người vợ hay chồng đ tuy khng phải l người QN, cũng trở thnh hay ci, c khi cn ci hăng hơn cả vợ hay chồng người QN. V vậy c cu: "QN lai bằng hai QN thiệt. Đy l kết quả của mi trường hay ci. Nếu khng c mi trường để ci, th người QN ci với ai?

Thưa qu vị,

Năm l do trn đy đưa đến thi quen người QN hay ci. Cu Quảng Nam hay ci c khi được xem l lời mỉa mai người QN chng ta. Tuy nhin, xin ch rằng hay ci khng phải l tnh xấu. Hay ci chỉ xấu khi ci bướng, ci ngang xương, ci đm hơi, ci lấy được. Ngay cả uống thuốc bổ m qu liều lượng th cũng c hại, huống g l hay ci ẩu? V ci qu đ nn mới bị mỉa mai l QN hay ci. Trong khi thật sự khng ci th khng tiến bộ được. Xin thử tưởng tượng một nhm người, một tổ chức hay một x hội m khng một tiếng ci th chẳng những khng c sinh kh m bị đng băng hay l chết

Xin ch thm l cho đến 1802, khi Gia Long ln ngi, QN mới chnh thức ổn định. Do hay ci để tiến bộ, hay ci để tranh đấu chống bạo quyền, tranh đấu để bảo vệ cho mnh v cho dn tộc mnh nn chỉ trong thời gian ngắn, QN đ sản sinh ra một loạt anh hng, tranh đấu chống Php xm lược, từ Hong Diệu, đến Nguyễn Duy Hiệu, qua Phan Chu Trinh, Huỳnh Thc Khng, Trần Qu Cp, Trần Cao Vn, Thi Phin, L Đnh Dương

Đặc biệt, Phan Khi l tay ci cự phch của QN. ng ci hay đến nỗi c thời người ta ca tụng l luận Phan Khi. Sống dưới chế độ CS, ng chẳng sợ hi khi hay ci, v theo ng: Lm sao cũng chẳng lm sao,/ Dẫu c thế no cũng chẳng lm chi./ Lm chi cũng chẳng lm chi,/ Dẫu c lm g cũng chẳng lm sao. Phan Khi l người tiu biểu cho kh phch QN. Ngay giữa lng H Nội năm 1957, Phan Khi v chủ nghĩa CS l một thứ cỏ b xt v hi như con bọ xt, hay CS l cy cứt lợn, cy ch đẻ. (Phan Khi, Nắng chiều, H Nội 1957, Hong Văn Ch trch dẫn, Trăm hoa đua nở trn đất Bắc, Si Gn: 1989, tt. 89-96.) Cch đy 47 năm m Phan Khi gọi CS l cy ch đẻ, thật l vừa can đảm, vừa sng suốt.

Thưa qu vị,

Chuyện QN hay ci l chuyện di, nhất l người QN c tnh tự tro, tức tự giễu về mnh, nn c rất nhiều chuyện tiếu lm QN hay ci, nhưng thời lượng phải giới hạn, nn cu chuyện của chng ti ngang đy xin tạm dừng. Những l giải trn đy c thể cn thiếu st, xin qu vị bổ tc thm để lm r v sao Quảng Nam hay ci. Chng ti xin cảm ơn qu vị đ lắng nghe, trn trọng knh cho qu vị v chc qu vị một buổi tối gặp gỡ Quảng Nam hay ci thật vui vẻ.

TRẦN GIA PHỤNG