Từ việc Jakarta phản đối Canberra gia nhập AUKUS, nhn lại bang giao song phương c - Indonesia

18/11/2021 - Hong Hằng / RFI
Hơn 70 năm tri qua từ ngy thiết lập ngoại giao v trải qua khng t cung bậc thăng trầm từ những vấn đề mang di chứng lịch sử đến những vấn đề mang hơi thở đương đại, Canberra vẫn coi Indonesia l quốc gia lng giềng quan trọng bậc nhất của nước c trong vng chiến lược Đng Nam . Trong khi, Jakarta lại tỏ thi độ d dặt hoặc phản đối trước những tập hợp nhm hoặc cấu trc khu vực m c tham gia.

Tạp ch Tiu điểm tuần ny xin mời qu vị cng nhn lại mối bang giao song phương đặc biệt ny qua những phn tch v nhận định từ Luật sư - Nh bo Lưu Tường Quang.

**********

RFI Tiếng Việt : Cựu đại sứ c tại Indonesia, ng Gary Quinlan từng ni Khng c quốc gia no ở Đng Nam quan trọng đối với nước c bằng Indonesia. Tại sao như vậy?

Luật sư Nh bo Lưu Tường Quang : Đy khng phải l một nhận định mới về mặt địa l chnh trị. Trước đy, năm 1994, thủ tướng c Paul Keating cũng đ khẳng định như vậy trước hội đồng nội cc. ng cảnh bo, nếu c thất bại trong quan hệ ny v khng nui dưỡng, pht triển mối quan hệ th nền ngoại giao của nước c sẽ thiếu st. Cc thủ tướng kế nhiệm, bất kể thuộc khuynh hướng bảo thủ (Lin Đảng Tự do - Quốc gia) hay thế lực trung tả (Đảng Lao Động) đều đồng tnh chia sẻ quan điểm ny. ng Quinlan giới hạn tầm quan trọng của Indonesia trong bối cảnh Đng Nam xuyn qua quan hệ song phương 70 năm. Trong khi, cựu thủ tướng Keating c tầm nhn rộng lớn hơn.

Vo đầu thế kỷ 21, GDP của Indonesia đứng thứ 16 thế giới so với vị thứ 12 của c, l thnh vin dẫn đầu tổ chức ASEAN, v l quốc gia duy nhất Đng Nam c chn trong nhm G20. Vo giữa thế kỷ ny, dự phng l Indonesia sẽ trở thnh cường quốc kinh tế thứ 4 hoặc thứ 5 trn thế giới, chỉ đứng sau Trung Quốc, Ấn Độ v Hoa Kỳ.

Nhưng sự quan trọng của Indonesia đối với c khng chỉ l kinh tế, m bao gồm cả vị tr địa dư, văn ha, tn gio v hệ thống chnh trị. L một quốc gia hải đảo nằm st nch c về pha Bắc v l nước Hồi gio đng dn nhất thế giới với khoảng 277 triệu dn, sự thnh cng hay thất bại của Indonesia đều ảnh hưởng đến nước c.

Bang giao song phương đ trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Tuy ủng hộ tiến trnh ginh độc lập khỏi chế độ thuộc địa H Lan, c đ c thi độ d dặt, thậm ch nghi ngờ đối với Indonesia trong suốt thời gian cầm quyền của tổng thống Sukarno (1945-1967). C biệt l thi độ thn thiện của vị tổng thống đầu tin ny với chủ nghĩa Cộng sản v vai tr của ng trong mưu toan cướp chnh quyền của Đảng Cộng sản Indonesia (PKI) năm 1965-1966.

Cho đến vị tổng thống thứ hai, ng Suharto, mối bang giao mới được cải thiện hơn, đặc biệt dưới thời cựu thủ tướng Keating. Nổi bật nhất l Hiệp định Hợp tc An ninh 1995, tuy rằng văn kiện ny bị Indonesia huỷ bỏ sau khi c can thiệp qun sự vo Đng Timor năm 1999. Tiếp theo sau l Hiệp ước Lombok năm 2006, l nền tảng đến ngy nay cho sự hợp tc giữa hai nước v giữa hai nước với thế giới bn ngoi.

Sau khi Indonesia v c k kết Hiệp định Đối tc Kinh tế Ton diện (IA-CEPA) vo thng 03/2019, theo ng, quan hệ thương mại giữa hai nước c những bước tiến no đng kể?

Mặc dầu giới lnh đạo c lun coi Indonesia c tầm quan trọng bậc nhất, nhưng giao thương giữa hai nước vẫn chưa được pht triển. Trong năm 2018-2019, trị gi giao thương hai chiều l 17,8 tỷ đ la c. Indonesia chỉ l đối tc thương mại thứ 13 của c. Một phần, c lẽ v nền kinh tế Indonesia bị suy sụp trầm trọng trong cuộc khủng hoảng ti chnh Chu năm 1997, khi giới kinh doanh v đầu tư c chuyển hướng về Trung Quốc.

Bởi thế, hai nước đ nỗ lực đm phn một Hiệp định Đối tc Kinh tế Ton diện gọi l Indonesia-Australia Comprehensive Economic Partnership Agreement (IA-CEPA) v c hiệu lực ngy 05/07/2020. Ngoi ra, hai nước cn l thnh vin của một số hiệp ước đa phương, như ASEAN - Australia - New Zealand Free Trade Area (AANZFTA), c hiệu lực từ 01/01/2010 v Hiệp định Đối tc Kinh tế Ton diện Khu vực (RCEP) sẽ c hiệu lực vo ngy 01/01/2022.

Theo bộ Ngoại Giao c (DFAT), IA-CEPA tạo bối cảnh mới cho sự hợp tc kinh tế gần gũi cũng như mở cửa thị trường v tạo cơ hội cho cả hai nước. Trong bối cảnh, khi giao thương giữa c v Trung Quốc đang gặp rất nhiều kh khăn, th thương mại song phương giữa c v Indonesia c triển vọng được pht triển nhanh. Ni cch khc, đy l tnh trạng đảo ngược của năm 1997, khi c đang tm thị trường thay thế cho thị trường Trung Quốc.

Ngoi việc tăng cường hợp tc song thương, th việc thc đẩy ha bnh v ổn định trong khu vực Ấn Độ - Thi Bnh Dương, nơi c nhiều tranh chấp do sự trỗi dậy của Bắc Kinh, l vấn đề khng thể thiếu trn bn nghị sự Canberra - Jakarta. Bộ trưởng Quốc phng c, Peter Dutton khẳng định, Indonesia v c phải trở thnh mỏ neo của sự hợp tc trong khu vực Ấn Độ - Thi Bnh Dương. Vậy, lập trường quan điểm hợp tc đi bn đối với vấn đề ny như thế no?

Đy l diễn dịch sự hợp tc an ninh giữa hai nước, nhn từ pha c. Indonesia chưa hẳn m tả quan hệ hợp tc an ninh quốc phng với c mạnh mẽ như vậy. Indonesia theo chnh sch uyển chuyển hơn, đặc biệt l giữa Hoa Kỳ v Trung Quốc.

Tuy vậy, nhận định của bộ trưởng Quốc Phng c Peter Dutton cũng c cơ sở php l, đ l Hiệp ước Lombok 2006 v cc văn kiện song phương kế tiếp. Ngoi ra, c v Indonesia cũng đ nng cấp bang giao ln mức Đối tc Chiến lược Ton diện (08/2018), l mức cao nhất trong bang giao song phương. Về mặt đa phương, ngy 31/10/2021 vừa qua, c v khối Asean cũng đ nng quan hệ ln mức Đối tc Chiến lược Ton diện.

Trong thực tế, hai nước đ c hội nghị thường nin từ năm 2012 ở cấp bộ trưởng về ngoại giao v chiến lược quốc phng (Hội nghị 2+2). Ngy 09/09/2021, tại Jakarta (tức l trước khi AUKUS được loan bo), ngoại trưởng Marise Payne v bộ trưởng Quốc Phng Peter Dutton đ gặp gỡ hai bộ trưởng Indonesia đồng nhiệm, b Retno Marsudi v ng Prabowo Subianto. Cả hai bn đều nhấn mạnh sự hợp tc giữa hai nước v vai tr chung của cả hai đối với những diễn tiến trong khu vực.

Tuy vậy, Indonesia vẫn c thi độ d dặt đối với một vi tập hợp hoặc cấu trc khu vực m nước c coi l quan trọng, cụ thể l The Quad v AUKUS. Indonesia khng c tranh chấp về chủ quyền lnh thổ v lnh hải với Trung Quốc tại Biển Đng. Tuy nhin, Jakarta đ v đang gặp rất nhiều kh khăn với Bắc Kinh trong vấn đề thềm lục địa tại vng pha nam Biển Đng. Thế nhưng, Indonesia nhất quyết khng gia nhập The Quad.

Trong khun khổ lin minh quốc phng AUKUS (16/09/2021), Indonesia by tỏ quan ngại trước kế hoạch hạm đội tu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhn của c. Bản chất của sự quan ngại từ chnh quyền tổng thống Joko Widodo (Jokowi) l g? Nếu thử lm php so snh về tiềm lực quốc phng giữa Indonesia v c, chng ta c thể thấy được những g?

Trong số 10 thnh vin Asean, Indonesia vaf Malaysia l hai nước chỉ trch r nhất kế hoạch hạm đội 8 chiếc tu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhn m c sẽ sử dụng sau thập nin 2030. L do Jakarta viện dẫn, kế hoạch ny sẽ gy nn một cuộc thi đua vũ trang, tạo ra bất ổn định trong khu vực.

Điểm đng ch , ngoại trưởng Retno Marsudi khng những đ chỉ trch nước c, m sau đ đ lập lại với ngoại trưởng Vương Nghị của Trung Quốc trong cuộc hội đm bn lề Hội nghị Thượng đỉnh G20 tại Rome, vừa qua (30/10/2021). Cả hai bn quan ngại su xa về rủi ro m thỏa hiệp AUKUS c thể gy ra, đ l sự bnh trướng vũ kh nguyn tử (nuclear proliferation).

Jakarta c thể chỉ trch kế hoạch ny, v cn cn qun sự giữa hai nước sẽ thay đổi, nhưng đồng thời cũng c thể để lm vui lng Bắc Kinh v Trung Quốc đang gia tăng giao thương v đầu tư vo Indonesia.

Tuy l lng giềng v c bang giao thn hữu, hai nước đều dm ng lẫn nhau về sức mạnh qun sự. Qun đội Indonesia TNI (kể cả Lực lượng đặc nhiệm Kopassus thường tập huấn với Lực lượng đặc nhiệm của c) c nhn số lớn hơn, nhưng ngn sch quốc phng lại thấp hơn, chỉ khoảng 1% GDP so với khoảng 2,5% GDP tại c. Indonesia hiện c 4 chiếc tu ngầm, nhưng chỉ c 1 chiếc hoạt động hữu hiệu, trong khi c sở hữu hạm đội 6 chiếc tu ngầm lớp Collins. Vo đầu thập nin 2030, Indonesia dự phng sẽ c hạm đội 10 chiếc tu ngầm trước khi c c thể sử dụng hạm đội 8 chiếc tu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhn.

Thủ tướng Morrison xc quyết, hạm đội 8 chiếc tu ngầm AUKUS l để bảo vệ quyền lợi quốc gia tối thượng của c. Đại sứ c tại Washington, ng Arthur Sinodinos cn quảng diễn điều ny r rệt hơn rằng, với thiết bị mới ny, c sẽ phng chuyển sức mạnh ra khỏi bin giới quốc gia (projecting power).

Nh chiến lược đến từ Đại học Quốc gia c, gio sư (GS) Hugh White nhận định, Indonesia c một nền kinh tế khi hi bởi sự v tổ chức, tỷ lệ tham nhũng cao, hệ thống luật php yếu km v chủ nghĩa dn tộc c thể km hm sự pht triển thương mại. Tuy vậy, thực tế, nền kinh tế Indonesia lại trn đ tăng trưởng trung bnh hng năm l 5% - 6%. Theo GS White, Indonesia sẽ trở thnh một trong những cường quốc bậc nhất, thậm ch c thể trở thnh nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới. Theo ng, một Indonesia hng mạnh c nghĩa thế no đến tương lai nước c khi đặt trong trong bối cảnh bnh trướng của Trung Quốc?

Theo ti, GS Hugh White c tầm nhn xa tương tự như cựu thủ tướng Keating, đ l nhn về tương lai lu di của c tại Chu trong bối cảnh Trung Quốc được coi l một siu cường. Tầm nhn chiến lược ny c thể ảnh hưởng đến phn đon về vai tr của Indonesia nếu v khi Indonesia trở thnh cường quốc kinh tế thứ 4 trn thế giới.

Bi học từ Trung Quốc cho thấy, sức mạnh kinh tế sẽ tạo thm sức mạnh qun sự, dẫn đến một chnh sch cứng rắn v thao tng trn thế giới. Nếu Indonesia tiếp tục chnh sch trung dung hiện nay, c lẽ Indonesia sẽ khng l một đe dọa lớn cho nước c. V, c sẽ phải theo chnh sch ngoại giao đặc biệt với Indonesia như hiện nay.

Indonesia l quốc gia nhận được rất nhiều viện trợ pht triển của c, đặc biệt l trong lĩnh vực gio dục v kế hoạch Colombo mới gọi l hai chiều (New two way Colombo plan). c hy vọng, x hội dn sự cũng như chnh giới Indonesia tiếp tục l một Indonesia Hồi gio n ha. Bằng khng, nếu Indonesia khng những l thn hữu m cn l đồng minh của Trung Quốc, c thể c sẽ đương đầu với một Indonesia đối nghịch. Chng ta lưu , Canberra coi Indonesia l quốc gia quan trọng nhất, ngược lại Jakarta chưa bao giờ coi c l quan trọng nhất.

c v Indonesia chia sẻ vng địa l, c mối quan hệ lịch sử su sắc, mối quan hệ đương đại si động, cũng như tầm nhn chung về một khu vực ha bnh v thịnh vượng. Tuy nhin, trong mối bang giao giữa Canberra v Jakarta lun tồn tại những mu thuẫn nội tại? Đ l những vấn đề g v c thể được ha giải bằng cch no?

Trong gần 71 năm bang giao, t nhất c hai thời điểm m quan hệ giữa hai nước xuống mức thấp nhất v c thể coi l đối nghịch. Đ l khi Đảng Cộng Sản PKI mưu toan cướp chnh quyền năm 1965-1966 v cuộc khủng hoảng Đng Timor năm 1999.

Đng Timor đ bị "phản bội" khi thủ tướng c Gough Whitlam hội kiến với tổng thống Suharto tại Townsville, Queensland thng 4/1975 v đồng hay t nhất l khng phản đối việc Indonesia xm chiếm lnh thổ ny bằng vũ lực. Trong giai đoạn đầu cuộc khủng hoảng đẫm mu Đng Timor, thủ tướng John Howard cũng chưa c định gip Đng Timor độc lập. Chỉ sau khi đại đa số dn chng Đng Timor bỏ phiếu cho giải php độc lập, c mới can thiệp qun sự dưới hnh thức tham gia một lực lượng đa quốc gia giữ gn ha bnh, gọi l Interfet v do trung tướng c Peter Cosgrove lm tư lệnh. Hậu quả, Indonesia đ x bỏ Hiệp định An ninh 1995 với c.

Thng 10/2018, theo chn tổng thống Mỹ Donald Trump, thủ tướng Morrison loan bo dự định dời đại sứ qun c tại Tel Aviv về Jerusalem, nhưng phải bỏ dở khi tổng thống Joko Widodo phản đối.

Vấn đề tế nhị khc m c cũng đ phải nhượng bộ l phong tro đi độc lập của West Papua từ thập nin 1960. Năm 2005, 43 người West Papuans đo thot đến c xin tị nạn v được c cấp visa bảo vệ, trong khi Jakarta phản đối. Từ sau sự kiện ny, năm 2006, Hiệp định Lombok được k, theo đ hai bn kết ước khng can thiệp vo việc nội bộ của nhau, phải tn trọng ton vẹn lnh thổ của nhau v khng ủng hộ những hnh động ly khai.

Ngoi ra, cuộc tranh chấp giữa Palestine v Israel cũng l lĩnh vực m c cảm thấy bị giới hạn về mặt chnh sch ngoại giao v lập trường nhn đạo, để duy tr bang giao thn hữu với Indonesia.

RFI Tiếng Việt cảm ơn Luật sư - Nh bo Lưu Tường Quang.