Theo sử sch, Tết Trung thu đ c cch đy t nhất 2.000 năm. Từ thời cổ xưa, cc vị vua cha c tục lệ tế mặt trời vo ma xun, tế mặt trăng vo ma thu.

Theo m lịch, ngy 15 thng 8 l chnh giữa ma thu được coi l ngy "lnh" để lm lễ tế thần mặt trăng.

ở nước ta v một số nước chu khc, ngy 15 thng 8 m lịch hằng năm được lấy lm ngy Tết Trung thu.

Tục lệ ăn bnh hnh mặt trăng trong dịp Tết Trung thu đ c từ thời Bắc Tống ở Trung Quốc, cch đy trn 1.000 năm.

Trong đm 15 thng 8 m lịch hằng năm, khi trăng rằm tỏa sng, lễ tế thần mặt trăng bắt đầu. Trn bn thờ c hoa quả, c bnh hnh mặt trăng cn gọi l bnh "đon vin", bởi lẽ, trong dịp ny, cả gia đnh c dịp đon tụ để cng ăn bnh v cng thưởng thức nh trăng thu trong trẻo v bầu khng kh ấm p của đm rằm đến với mọi nh.

Đm Trung thu, cc em rước đn, ma sư tử. Ngoi Bắc gọi l ma sư tử, trong Nam gọi l ma ln. Ln cn gọi l kỳ ln. Kỳ l tn con đực, ln l tn con ci. Ln l con vật đứng thứ hai trong tứ linh: long (rồng), ln, qui (ra), phụng (phượng hong). Ln l con vật thần thoại, thn hươu, mng ngựa, đui b, miệng rộng, mũi to, c một sừng ở ngay giữa trn, lng trn lưng ngũ sắc, lng dưới bụng mu vng. Tục truyền, ln l con vật hiền lnh, chỉ c người tốt mới nhn thấy n được.

Thoạt nhn, đầu ln giống đầu sư tử. Do vậy, người ta gọi ma ln thnh ma sư tử.

ở một vi địa phương, c tục cc em rước đn ko qun trong dịp Tết Trung thu. Đn ko qun hnh vung, cao khoảng 80cm, rộng mỗi bề khoảng 50cm. Bốn mặt đều phết giấy Tu bạch như giấy bng mờ hiện nay. Pha trn v pha dưới c đường viền sặc sỡ. Bn trong c một tn giấy hnh trn. Khi đốt đn, hơi lửa bốc ln, tn giấy xoay quanh. Đn ko qun cn gọi l đn chạy qun v hnh đon qun cứ lin tục ko đi, chạy đi khng ngừng hết vng nọ đến vng kia. Chỉ khi no đn hết dầu (nến), đn tắt th cc tn khng quay nữa. Đn c bốn mặt, hnh ảnh xem ở mặt no cũng được.

Trẻ em rất thch ăn bnh Trung thu, ma ln v rước đn ko qun. Từ đ, Tết Trung thu nghiễm nhin trở thnh Tết của cc em từ hng ngn năm nay.

Tết Trung thu

Trung thu l giữa ma thu, Tết Trung Thu như tn gọi đến với chng ta vo đng giữa ma thu tức l vo rằm thng Tm m lịch. Tết Trung Thu l tết của trẻ em.

Ngay từ đầu thng, Tết đ được sửa soạn với những cỗ đn mun mầu sắc, mun hnh th, với những bnh dẻo, bnh nướng m ta gọi gồm l bnh trung thu, với những đồ chơi của trẻ em mun hnh vạn trạng, trong số đ đng kể nhất của thời xưa l ng Tiến sĩ giấy.

Trẻ em đn tết c đn xếp, đn lồng, đn ng sao, đn con giống... sặc sỡ thắp sng ko nhau đi từng đon ca ht vui vẻ, tối tối cng nhau đi nhởn nhơ ngoi đường, ngoi ng.

V khi rằm tới, c những đm ma sư tử với tiếng trống, tiếng thanh la thật no nhiệt. Trong dịp ny, để thưởng trăng c rất nhiều cuộc vui được by ra. Người lớn c cuộc vui của người lớn, trẻ em c cuộc vui của trẻ em.

* Thi cỗ v thi đn

Trong ngy Tết Trung Thu người ta by cỗ với bnh tri hnh mặt trăng, treo đn kết hoa, nhảy ma ca ht, ma ln rất tưng bừng. Nhiều nơi c những cuộc thi cỗ, thi lm bnh của cc b cc c. Trẻ em c những cuộc rước đn v nhiều nơi c mở cuộc thi đn. Nhiều gia đnh by cỗ ring cho trẻ em v trong mm cỗ xưa thường c ng tiến sĩ giấy đặt ở nơi cao đẹp nhất, xung quanh l bnh tri hoa quả. Sau khi chơi cỗ trng trăng, cc em cng nhau ph cỗ, tức l ăn mm cỗ lc đ khuya.

* Ht Trống qun

Tết Trung Thu ở miền Bắc cn c tục ht trống qun. Đi bn nam nữ vừa ht đối đp với nhau, vừa đnh nhịp vo một sợi dy gai hoặc dy thp căng trn một chiếc thng rỗng, bật ra những tiếng "thnh thng thnh" lm nhịp cho cu ht. Những cu ht vận (ht theo vần, theo ) hoặc ht đố c khi c sẵn, c khi lc ht mới ứng khẩu đặt ra. Cuộc đối đp trong những buổi ht trống qun rất vui v nhiều khi gay go v những cu đố hiểm hc.

* Ma Sư tử (ma ln)

Vo dịp Tết Trung Thu c tục ma Sư tử cn gọi l ma Ln. Người ta thường ma Ln vo hai đm 14 v 15. Đm ma Ln thường gồm c một người đội chiếc đầu ln bằng giấy v ma những điệu bộ của con vật ny theo nhịp trống. Đầu ln c một đui di bằng vải mu do một người cầm phất phất theo nhịp ma của ln. Ngoi ra cn c thanh la, no bạt, đn mu, cờ ngũ sắc, c người cầm cn đi hộ vệ đầu ln... Đm ma Ln đi trước, người lớn trẻ con đi theo sau. Trong những ngy ny, tại cc tư gia thường c treo giải thưởng bằng tiền ở trn cao cho con ln leo ln lấy.

Trẻ em th thường rủ nhau ma Ln sớm hơn, ngay từ mng 7 mng 8 v để mua vui chứ khng c mục đch lĩnh giải. Tuy nhin c người yu mến vẫn gọi cc em thưởng cho tiền.

Sự tch đn ko qun

Ngy xưa, gần đến dịp tết Trung thu, theo lệnh Vua, dn chũng n nức thi nhau chế ra những chiếc đn kỳ lạ nhưng khng c chiếc đn no lm cho Vua vừa .

Bấy giờ, c một nng dn ngho kh tn l Lục Đức. Lục Đức mồ ci cha, ăn ở với mẹ rất hiếu thảo. Một hm nằm mơ, Lục Đức thấy một vị thần ru tc bạc phơ hiện ra phn rằng:

- Ta l Thi Thượng Ln Qun, thấy nh ngươi ngho kh nhưng ăn ở hiếu thảo với mẹ, vậy ta by cho ngươi cch lm chiếc đn dng Vua.

Hm sau theo lời dặn của Thần, Lục Đức cng mẹ lấy những thn trc trắng cng giấy mu để lm chiếc đn. Thời gian qua mau, khi chiếc đn lm xong l ngy rằm thng 8 cũng vừa đến. Chng vui mừng cng mẹ đem chiếc đn vo kinh thnh dng vua. Nh Vua xem, thấy chiếc đn vừa lạ, vừa nhiều mu sắc lại biết chuyển động nn rất hi lng. Khi Vua hỏi nghĩa của chiếc đn, Lục Đức theo lời Thần tu rằng:

Thưa bệ hạ, thn trc ở giữa đn l biểu hiện trục khn, ci chong chng quay su mặt biểu tượng cho su c tnh của con người: thương, ght, giận, buồn, vui, hờn.

Ci chong chng quay lun lun, tượng trưng cho con người hay thay đổi cũng c căn do, đ l đạo lm người. Chong chng quay lun cũng nhờ nh đn soi sng, th con người tốt lnh cũng nhờ đạo đức. Su mặt của chiếc đn lm bằng giấy tươi sng biểu hiện những c tnh của con người.

Vua truyền đem đn cho dn chng cng xem. Đn đốt ln lm quay chong chng. Hiện ln su mu sắc rực rỡ l hnh ảnh vua, quan, người, ngựa nối đui nhau. Tất cả những hnh nhn trn đn được lm bằng giấy nhờ sự kho lo của mẹ con Lục Đức. Vua ban thưởng cho mẹ con chng rất hậu v phong cho Lục Đức lm Van Hộ Hầu.

Từ đ, mối khi đến tết Trung thu, nhớ lại sự tch người con hiếu thảo Lục Đức dn chng đua nhau bắt chước chng lm nn những chiếc đn mu rực rỡ gọi l đn ko qun.



Bnh Trung thu

Tết Trung thu, phải ni đến bnh nướng, bnh dẻo, cũng giống như chiếc bnh chưng trong ngy Tết Nguyn đn.

Bnh dẻo c hai phần: Phần o v phần nhn. o bnh phải chọn gạo nếp vng, vng Tri hoặc vng Bắc Ninh, Bắc Giang. Gạo được rang rồi xay, hoặc gi nhỏ mịn, nho với nước đường thắng ngan ngt một mi hương bưởi. Tất cả những cng đoạn kể trn đều phải do một bn tay thợ c "nghệ" đảm nhiệm. Người thợ khng được sai st một khu no. Sai một ly đi một dặm. Lc ra khun, ci bnh hiện r những hoa văn chm nổi của một bng hoa nở 8 cnh hoặc 10 cnh. Khun mặt o bnh dẻo mịn, bnh ngọt đậm, thơm dịu. Phần nhn bnh nhất thiết do thợ cả qun xuyến với những khu quan trọng đầy b quyết nh nghề như: rang vừng, ủ vừng, xử l mứt b khẩu, mứt sen, hạt dưa, hạnh nhn, ướp nhn, tạo hương cho nhn...

Nhn của bnh dẻo chay tịnh, thoảng hương đồng gi nội. Mi về sau ny, người ta mới ph cch cho thm lạp sường vo. Nhn bnh nướng được cải tiến với nhiều sng kiến. Mỗi hiệu bnh đều muốn c phần độc đo của mnh. Vả lại bnh nướng l "em" của bnh dẻo. N sinh sau đẻ muộn, mới xuất hiện từ năm 1930 nn lắm tr hơn. Ngoi mứt b, hạt dưa, nhn bnh nướng cn c thm lng đỏ trứng ở giữa hoặc thịt lợn quay, g quay, lạp sường... gọi l nhn thập cẩm... Bnh nướng cũng c loại nhn chay bằng đậu xanh mịn, dừa sợi, hạt sen...

Bnh dẻo trắng trong, bnh nướng c mu vng sẫm v vng nhạt do chỗ nướng gi, nướng non tạo ra, thường c đường knh chừng 7-8 cm, chiều dy 2,5-3 cm. Cứ 4 ci bnh được xếp chồng ln nhau l một cn. Ngoi giấy bọc, c in nhn hiệu với số nh, tn phố. Cng hiệu lớn, cng in nhn hiệu đẹp v nhiều mu sắc. Nhiều nh cn đặt lm những chiếc bnh dẻo đặc biệt to bằng chiếc đĩa ty hoặc gần bằng ci mm, trn c hnh mặt trăng trn, lưỡng long tranh chu, song phượng...

Nghĩa l người thợ lm cả ci việc tạo hnh trn chiếc bnh.

Bnh dẻo, bnh nướng Trung thu ni ln ci ti hoa của người thợ. Hằng năm, cứ đến gần Tết Trung thu l cc hiệu lại rộn r cho người về cc vng ln cận, đn cc phường thợ lm bnh nổi tiếng ra H Nội vo ma. Cc chủ hiệu ưu i họ lắm, mỗi người được chủ hiệu pht một o chong trắng, mũ trắng v một đi guốc mộc. Cc cửa hng lấy lm hnh diện đ mời được ng Ton lng Bưởi, cc ng Quế Xun, Tảo Sở, ng Long, Đồng Kỵ, hoặc ng L, Bắc Ninh...

Sự thật đ c một thời vẻ vang. Cc hiệu bnh Tng Hin, Trng Thi, Ngọc Anh, Cự Hương, Việt Hương... đ nổi danh xa gần ai cũng biết tiếng. Bnh của họ đủ sức cạnh tranh với cc hiệu người Hoa như Ty Nam, Đng Hưng Vin, Mỹ Kinh. Từ kẻ chợ đến vng qu, nhn dn cc tỉnh khc khng bao giờ qun. Sản phẩm của họ với ci "tạng", ci "gu" Việt Nam. C điều, cc hiệu của người Hoa ch nhiều đến bao b, quảng co hơn. Họ tiếp khch niềm nở với đủ những chi tiết tế nhị v tỉ mỉ.

Tết Trung thu, nh no cũng phải c bnh dẻo. Người ngho cũng cố mua cho con ci một vi ci bnh dẻo. Khng c bnh dẻo tức l khng c Tết. Người ta lm qu cho n nhn, khch qu, bạn thn... bằng bnh Trung thu. Chiếc bnh dẻo trn, gợi hnh mặt trăng, sự trn đầy.

Tr chơi dn gian

Tr chơi dn gian cho trẻ em ở nước ta c những đặc điểm nổi bật: dễ chơi, em no cũng tham gia được chơi ở địa điểm no cũng được, lại c cả ht km theo, giu tnh tr tuệ v khng tốn tiền.

Tr chơi dn gian cho trẻ em c thể chia ra lm nhiều loại. C loại lợi dụng sức gi như chơi chong chng, chơi tr đnh gậy, thả diều... Chỉ cần hai mảnh l dứa bện cho vo nhau, cắm một ci gai hoặc ci tăm nối với một khc cnh tre bằng ci đũa, c lỗ, l trẻ em đ c ci chong chng quay tt. Cầm chong chng chạy ngược gi th thch biết bao. Cn thằng đnh gậy ư ? Chỉ l cnh du, tiễn khc, c cả chn tay, đầu mnh, hai tay nối với ci "gậy". Ci gậy lại buộc với hnh trn bằng lng bn tay. Tất cả nối liền nhau, treo ln trước gi. Gi thổi vo hnh trn lm ci gậy quay tt. Thằng đnh gậy trở nn sinh động như v sĩ đang ma. Thả diều th khỏi phải ni. Chiều h lộng gi, cnh diều bay bổng trời cao. Tiếng so ngn trong trẻo. Lũ trẻ nằm trn bờ đ cỏ xanh, ngẩng mặt ln di nhn, sung sướng.

Những tr chơi dng lửa hoặc nh sng như rước đn ng sao, đn lồng, đn hnh c ... vo đm Trung thu hẳn khng g lộng lẫy v huyền ảo hơn. Đặc biệt nhất l đn ko qun (cn gọi l đn c). Khi ngọn nến được đốt ln, chong chng quay, đn cũng quay. Thế l cc con vật tự nhin chạy. C lẽ từ ci tr chơi ny, bi dn ca "Đn c" đ ra đời. ng cha ta đ biết tận dụng luật đối lưu của khng kh để tạo nn tr chơi thng minh v sinh động.

Những tr chơi dng nước cũng khng t. Trẻ em c thể gấp con thuyền giấy, hoặc một ci l kh hay ci bẹ hoa chuối đ c thể thnh thuyền được gi đưa đi băng băng trn mặt nước. Thời sau ny, cc em cho dnh một t x phng bnh vo đui mảnh giấy rồi thả ngay trong thau nước. X phng tan, tạo ra lực đẩy mảnh giấy lao đi, dễ lm m cũng khng km phần thch th. Tr chơi dn gian Việt Nam gp phần rn luyện tr tuệ cho trẻ em. Cc em c thể ngồi quanh bn cờ hng giờ v tnh ton nước đi sao cho thắng. Chỉ với hnh vẽ bằng than, gạch non hay phấn trn sn v một t sỏi hoặc đ dăm, cc em đ c thể "chơi ăn quan" được rồi. Người chơi muốn thắng phải tnh rải qun như thế no để cuối cng thu được nhiều qun của đối phương về mnh.

Phần lớn cc tr chơi cho trẻ đều c tc dụng rn năng lực kho tay, nhanh mắt. Từ hn đất st dẻo v mềm, cc em c thể nặn ra đủ thứ quả hoặc con vật cực kỳ sinh động. Trẻ con theo mẹ đi chợ, đố chu no bỏ qua được mẹt t he của bc thợ nặn bằng bột trắng, vng, xanh, đỏ ... những Thnh Ging cưỡi ngựa, Quan Cng, ch Tễu... hồn nhin v hấp dẫn. Ring cc b gi rất m đnh chuyền. Chỉ với 10 que chuyền v một quả chuyền bằng quả ổi xanh, quả c, quả bưởi con bị rụng hoặc vo hn đất dẻo vo trn lại l xong. Cc em vo tr : tay tung quả ln, lại phải nhặt que chuyền rồi bắt quả cho đng, miệng phải ni từng cu cho hợp, cho nhịp nhng với từng động tc. V thế mắt phải tinh, tay phải nhanh, kho v chnh xc. Từ nhặt một que mỗi lần đến hai que, ba que ... v cuối cng l 10 que. Cc que ấy được rải ra nn rất kh vơ, lm sao trong một giy phải vơ gọn, vơ hết, khng rơi que no v lại bắt gọn quả chuyền cũng bằng bn tay ấy. Thế mới kh. Lm được mới giỏi.

Tr chơi dn gian cn mang tnh thể thao, rn luyện sức mạnh v sự dẻo dai cho trẻ. Chỉ với ci mo cau rụng, đứa ngồi, đứa ko chạy vng quanh sn đ trở thnh chiếc xe băng băng. Rồi nhảy dy, đ cầu, đu, nho lộn,... đều cần đến cơ bắp vừa mạnh vừa chnh xc. Ci tr "trồng nụ trồng hoa" chẳng cần dụng cụ g m hấp dẫn hết chỗ ni. Đy chnh l mn thể thao nhảy cao khng cần x. Mới đầu nhảy qua một hai bn chn dựng đứng th dễ, đến khi cả bốn bn chn v bốn nắm tay của cả hai trẻ chồng ln cao th c lẽ đ đến su bảy mươi phn, nhảy qua khng chạm quả l khng phải đa.

Tnh tập thể kết hợp với ca ht cũng l nt độc đo của tr chơi dn gian cho trẻ em. Điệu ma kỳ ln đm Rằm thng Tm, tr chơi "thả đỉa ba ba", vừa chơi vừa ht những cu đồng dao bao nhiu trẻ tham dự cũng được.

Do cuộc sống lao động gắn liền với thin nhin hoang sơ nn trẻ em sớm biết chơi với cc con vật. Ngoi chim mung, trẻ em cn biết đưa chuồn chuồn, chu chấu, co co vo tr chơi.

Tiếc rằng những tr chơi hồn nhin v hấp dẫn ấy ngy nay đang bị mai một. Hnh như ở ta chưa c nh nghin cứu chuyn về tr chơi cho trẻ em để c thể sng tạo ra cc tr chơi mới kết hợp hai yếu tố dn gian phổ biến với hiện đại. Cc nh trường, nhất l trường mẫu gio v tiểu học, c dạy tr chơi nhưng nặng về mục đch "học", nhẹ về "chơi". ở gia đnh th cha mẹ, anh chị hnh như qu bận bịu với nhiều cng việc khc nn thiếu quan tm hướng dẫn cc em chơi. Trẻ em lại phải b đầu vo học nn t cn giờ chơi. Nền khoa học pht triển, tr chơi điện tử xuất hiện cuốn ht cc em. Ci đ cũng c mặt tốt nhưng khng phải em no cũng c tiền để chơi v nếu chơi nhiều gy mỏi mắt hại sức khỏe... Đấy l chưa kể đến một số tr chơi v đồ chơi mang tnh bạo lực như sng bắn nước, sng bắn đạn nhựa, gươm, kiếm, dao găm... gy ra khng t tai nạn cho trẻ m nhiều bi bo đ ph phn.

Sẽ l rất thiếu nếu chng ta ni đến việc chăm lo cho trẻ em chỉ l ăn mặc, học hnh m khng ni đến tr chơi cho trẻ. V vậy, theo chng ti, cần quan tm cụ thể hơn nữa tới việc khi phục cc tr chơi dn gian kết hợp với tnh hiện đại để thu ht trẻ em vo những cuộc chơi thật sự vui, khỏe v bổ ch.
(sưu tầm)