HOI THANH, văn n hay ph bnh gia chn chnh?


Nguyễn Mạnh Trinh







Trong nền văn học hiện thực x hội chủ nghĩa, người ph bnh văn học đng vai tr của một "ba ru" để răn đe những người bước đi chệch khỏi hướng đ được định sẵn. Trong những năm giữa của thập nin 50, trong những biến cố văn học như vụ đn p nhm Nhn Văn Giai Phẩm, những nh ph bnh như Hoi Thanh đ đng vai tr xung kch v l nồng cốt cho những mn "Ph bnh v tự ph bnh" m thực chất l những mn đấu tố cng khai khốc liệt.

Nhưng, theo những tư liệu m Nh văn Lại Nguyn n đ c th ci chủ trương ấy cũng đ thay đổi theo với những diễn tiến chnh trị ở hai nước Cộng sản l Trung Cộng v Lin X. Khi Mao Trạch Đng pht dộng phong tro trăm hoa đua nở th ở Việt nam cũng c nhiều chuyển biến theo. Nhưng khi Lin X c chủ trương xt lại của Kruschev th ở Việt nam cũng c những chuyển biến tương tự.

M những thay đổi chnh trị ấy lin quan đến văn học r rng nhất l ở trường hợp Hoi Thanh. Tiền hậu bất nhất, lc được lệnh của cấp trn bật đn xanh, Hoi Thanh đ chủ tr cuộc đấu tố văn học nh văn Trần Dần lc đ khng c mặt v đang bị cải tạo lao động. Ph bnh bi thơ "Nhất Định Thắng" của Trần Dần đăng trong Nhn Văn Giai Phẩm, Hoi Thanh viết Bi "Vạch tnh chất phản động của bi "Nhất Định Thắng" của Trần Dần với những quy chụp nặng nề. v cũng chnh Hoi Thanh đ chủ tr một cuộc đấu tố văn học m bo Văn nghệ đ m tả như sau:

"... Trần Dần đ viết nn những cu thơ hằn học xuyn tạc v bi nhọ ci thực tế đẹp đẽ của miền Bắc chng ta. Anh Văn Gio đ đứng ln vạch ci chn tướng ấy của thơ Trần Dần". Bi Thơ Nhất Định Thắng của Trần Dần l kết quả sự sa ng của người viết vo những cặn b m đế quốc đ để lại ở đy. Với bi thơ ấy, Trần Dần đ đi vo c nhn chủ nghĩa, nghệ thuật vị nghệ thuật do đ đ ha ra thảm hại khiếp nhược. Ci nhn của Trần Dần l ci nhn km lập trường phản nhn dn của kẻ địch

lời ni của Văn Gio đầy nhiệt tnh v căm giận. V đ cũng l nghĩ nỗi lng chung của anh chị em c mặt trong buổi họp. Cng một nhận định ấy, pht triển trong nhiều kha cạnh khc nhau. T Mỡ, Nguyễn Tun, Trần Cư, Trc Đường, Lương Ngọc Trc, chị Thanh Hương, chị Ngọc Khanh, Nguyễn Văn Bổng, Nguyễn Xun Huy, đều pht biểu kiến của mnh. Một người ngồi xuống l hng chục cnh tay khc đ giơ ln xin ni. Cng đi su vo những chứng minh cụ thể cng thấy r những sai lầm nghim trọng v tư tưởng phản động của bi thơ Trần Dần..."

V : " Anh Sỹ Ngọc, Văn Cao v một vi anh em khc đ c bi trong Giai Phẩm 1956 cũng đ lần lượt pht biểu kiến của mnh v đều nhận thấy sai lầm lớn của mnh đ để in ln một bi thơ như bi thơ của Trần Dần.

Qu nửa đm kiến pht biểu vẫn cn nhiều. Nhưng với một bi thơ như vậy, việc phn tch v ph phn cũng đ kh đầy đủ anh Hoi Thanh thay mặt chủ tịch đon tổng kết cuộc thảo luận..."

Hoi Thanh cn ph phn nặng nề hơn :

"Miền Bắc trong bi Trần Dần hon ton khng giống với miền Bắc thực của chng ta. Mới xem lướt qua c người tưởng lầm l Trần Dần chỉ ni đến những kh khăn. Nhưng xem lại th thấy r Trần Dần đ xuyn tạc v vu khống miền Bắc. Trần Dần đ tao ra một miền Bắc đen tối v ngột ngạt. Bốn lần Trần Dần day đi day lại ci hnh ảnh mưa rơi trn cờ đỏ, cố gy một ấn tượng m u đối với thực tế tươi sng của chng ta. Phải chăng v một thứ phiền muộn vẩn vơ no đy m Trần dần nhn cảnh vui lại ha ra cảnh buồn? Nhưng nếu chỉ c thế th cũng chỉ l một sự sai lầm bnh thường như nhiều sai lầm khc trong cc tc phẩm văn nghệ của chng ta. Đối với những sai lầm ấy, người đọc chỉ ph bnh một cch thn i. Tri lại bi của Trần dần đ lm cho hầu hết mọi người đọc đều phẫn nộ. Hội Văn Nghệ Việt Nam c tổ chức một buổi họp để nhận định về bi ny. Khng kh buổi họp rất si nổi anh chị em văn nghệ miền Bắc, miền Nam, vng tự do cũ v mới giải phng ai cũng muốn được pht biểu kiến để ni ln sự phẫn nộ của mnh. V sao vậy? V mọi người đ nhận thấy đy khng chỉ l sai lầm m chnh l một lời vu khống. ."

Nhưng, khi ở Lin X c sự thay đổi khi Kruschev kế vị Stalin tạo phong tro sửa sai cũng như ph phn tệ đoan sng bi lnh tụ th ở Việt Nam cũng thay đổi theo. V, Hoi Thanh sau khi đ đng vai tr xung kch trong việc kết tội Trần Dần th lại sm hối v viết "Ti đ sai lầm như thế no trong việc ph bnh bi "Nhất định thắng" của anh Trần Dần".

ng ph bnh gia văn n ny tự đấm ngực xưng tội một cch v cng thảm thiết

"... vẫn sự lầm lẫm nghim trọng ấy trong bi ph bnh của ti đăng trn bo Văn nghệ. Trong bi ny ti đ ni tnh chất phản động của bi Nhất Định thắng bi thơ ấy chứa đựng những tư tưởng phản động v ti đ dng hai chữ phản động khng cn nhắc. Nhưng thực ra khng phải chỉ l vấn đề dng chữ. Ton bi ph bnh của ti đều cng một tinh thần ấy. Ti ni ti khng kết luận về người chẳng qua chỉ c nghĩa l ti khng ni Trần Dần l ở trong một tổ chức của địch. Kết luận thế no được? C chứng cớ g đu m kết luận? Nhưng trong nghĩ của ti th đng l địch rồidầu chưa c thể kết luận l ở trong một tổ chức của địch. Ti nhặt từng cu từng chữ để chứng minh rằng tc giả đ cố ni xấu chế độ ta cố vu khống miền Bắc. Nay ti bnh tĩnh đọc lại bi Nhất Định Thắng th thấy tuy c cu khng được r nghĩa nhưng khng c g để kết luận như thế. Khng c chứng cớ m kết luận như vậy thực l coi rẻ một cch qu đng sinh mệnh chnh trị của một người. Do đu m ti đ c kết luận như vậy?..."

Như con tắc k, xanh đỏ ty lc, nh ph bnh của nền văn học hiện thực x hội chủ nghĩa ấy đ thay đổi ty thời v nhận định ph phn văn học chỉ c một mục đich l lm cần cu để cu danh vọng v tiền bạc. Nhưng, trước năm 1945, trong dng văn học tiền chiến, Hoi Thanh đu c tệ hại như vậy?

C người hỏi : Hoi Thanh, ph bnh gia của thời tiền chiến hay thời văn học x hội chủ nghĩa? Trả lời cu hỏi ấy, c lẽ chng ta phải đi ngược lại từ những năm m thơ mới nở rộ với biết bao nhiu bi thơ tuyệt tc m tc giả Thi Nhn Việt nam đ giới thiệu v lm nổi bật nt đặc sắc. Rồi cũng phải kể đến một thời văn học bị chnh trị chỉ đạo v ph bnh l mũi dao kề vo thn thể nh văn để bắt đi vo con đường đ được chỉ đạo.

Hoi Thanh (1909-1982), nh l luận ph bnh c tn khai sinh l Nguyễn Đức Nguyn sinh ngy 15 thng 7 năm 1909, qu gốc Nghi Trung, Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An v mất ngy 14 thng 4 năm 1982 (theo tiểu sử trong Nh Văn Việt Nam Hiện Đại của Hội Nh Văn).

ng v Hoi Chn đ viết "Thi Nhn Việt nam", một cuốn sch nhận định về thơ in từ năm 1941 nhưng đến nay vẫn được coi l một tc phẩm ph bnh c gi trị v vẫn cn l khun thước văn chương tồn tại qua thời gian. Bi viết đề tựa tc phẩm l những nhận định su sắc vẽ lại một thời đại thi ca với nhiều bi thơ vẫn gy được xc động cho những người yu thơ d cả mấy chục năm sau. Phong cch lựa chọn cũng chnh xc v v tư, v chnh điều ny đ tạo thnh gi trị cho quyển sch.

Nh ph bnh l người yu thơ rất mực nhưng cũng c những tm sự m tới nay những người đồng điệu vẫn cn chia xẻ. Trong phần kết thc quyển sch, chương "Nhỏ, to,", tc giả "Thi Nhn Việt Nam" viết:

" Khi ti bắt đầu viết quyển sch ny, đy đ người ta bảo ti: "Cy leo th leo cy đa chứ leo g những loi thảo mộc nhỏ." Nhưng dầu ti c tự rẻ rng đến đu cũng khng bao giờ nui ci mộng lm một cy leo, nghĩa l ci mộng "hi" cht danh thừa. Ti biết quyển sch ny ra đời sẽ chỉ đưa về cho ti một mớ c cảm. Hng trăm người sẽ bảo ti m v khng trch thơ họ. Những người thơ, trch t sẽ nghĩ đng lẽ phải trch thơ họ nhiều hơn. Những người, thơ trch nhiều sẽ kh chịu v thấy tn mnh bn cạnh những tn họ khinh rẻ. V, bạn nữa, hỡi người bạn khng quen biết! Ti biết bạn cũng sẽ trch ti sao lại trch nhiều bi thơ bạn thấy dở v bỏ st nhiều bi bạn cho l hay"

Tới by giờ, ở mấy chục năm sau, vẫn c người cn cho rằng những cng việc như phỏng vấn tc giả, giới thiệu sch, đọc sch l những cng việc của những giy tầm gửi nghĩa l như Hoi Thanh viết "hi một cht danh thừa!!!". Nếu suy nghĩ rộng hơn một cht, gi trị của tự thn văn chương khng ở những lời nhận định như thế lm giảm đi m ở chnh những cống hiến chn thực từ những việc lm kể trn đ trả lời một cch minh định. Hoi Thanh từ thuở ấy đ viết :

" Nhưng ti l người thời by giờ. Dẫu vui dẫu buồn, ti muốn sống ci đời by giờ đ. C những bi thơ ti say m m người sau sẽ thấy khng c g. Th mặc kệ họ chứ. Ni g người sau. Chnh ti ngy mai đy biết c cn rung động v tất cả những bi thơ hm nay ti trch? Nghĩ như thế nn hm nay ti hết sức rộng ri với ti. Bi thiệt hay trch đ đnh, bi hay vừa ti cũng trch. Lại c khi trong một bi chỉ được bốn năm cu; nếu những cu ấy khng dẫn vo trong bi ti viết ti cũng đnh trch trọn bi thơ. Ti sợ thiếu khng sợ thừa. Ti muốn ghi hết những vui buồn của thời đại. Ti chỉ d dặt với những nh thơ ai cũng biết. Xun Diệu c 15 bi trch, nhưng ngoi 15 bi ấy vẫn cn nhiều bi hay. Cc nh thơ c tiếng, đại khi đều thế. Ngoi ra với cc nh thơ t người biết, hễ bi no trch được l ti trch"

Ở thời kỳ m Hoi Thanh v Hoi Chn viết "Thi Nhn Việt Nam", thơ mới đang ở trong một cao tro thịnh mn. V, những người ph bnh cũng rất sắc bn một cch cng tm. Với con mắt nhn tinh tế, thơ được chọn lựa để nhn ngắm v ph với bnh chuẩn xc biết bao. Phần đng những bi thơ được đề cập đến, tới by giờ vẫn cn lm người yu thơ rung động. Trong bối cảnh hnh thnh của thơ mới, xy dựng trn ci lỗi thời của thơ cũ, những thi sĩ đ mang ci nhịp sống mới ảnh hưởng từ văn chương Php hiển lộng thnh những nt đặc trưng của một thời đại. Thời thế ấy, với những cnh cửa mở, quyển sch nhận định văn học như Thi Nhn Việt Nam đ gp cng khng nhỏ

Trong bi giới thiệu của nh văn Từ Sơn viết năm 1988 in trong "Nh Văn Việt Nam Hiện Đại" đ c những đnh gi kh chuẩn xc d đi khi khng ph hợp với đường lối v quan điểm văn học của Đảng khi nhận định về một thời đại văn học đ qua :

"Hoạt động văn học của Hoi Thanh phong ph v trải ra ở một diện rất rộng, nhưng tn tuổi của nh văn gắn liền với cuốn Thi Nhn Việt Nam. Trước lc mất t lu, nh văn đ tm sự với con trai mnh những điều tm huyết : "Cha viết văn đ 50 năm nhưng cng việc cha thch nhất l dạy học v bnh thơ, bnh thơ hay v luận l của ai. Cha biết văn chương của cha cũng vậy thi. Nếu khng c cuốn Thi Nhn Việt Nam th khng chắc g người ta đ cng nhận cha thực sự l một nh văn. Một đời lm văn của cha chỉ tm ci hay, ci đẹp để bnh. Đ l điều ham muốn của cha. Vậy m cha đ vấp phải khối chuyện phiền: kẻ yu người ght... cha biết vậy nhưng khng thể sống khc, viết khc ci tạng của mnh. Điều m cha c thể hon ton yn tm v tự ho trước lc đi xa l cha đ sống v viết hon ton trung thực... ".

Chng ta c thể tin tưởng vo ci "tm huyết" của nh văn Hoi Thanh khng? Cũng như chng ta c thể tin vo những bi thơ cuối đời của Chế Lan Vin khi nhn lại những cng việc bt mực của mnh với nỗi xt xa hối tiếc ? Hay l, với p lực lc no cũng đang treo trn đầu, những người cầm bt chỉ l những robot hoạt động theo lệnh của "lnh đạo". Trong suốt một hnh trnh văn học di, chng ta thấy rất nhiều trường hợp tc giả phải tự từ bỏ những tc phẩm tm huyết của mnh. Khng phải chỉ những người bị tr dập m ngay cả những quan chức văn nghệ cũng bị chnh sch Ph bnh v tự ph bnh chi phối. Ngay đến nh văn Nguyễn Đnh Thi, Tổng thư k Hội Nh Văn bao nhiu đời m cũng phải chịu nhn nhận v từ bỏ một cch gin tiếp những bi thơ mới tm đắc hoặc những vở kịch nhiều suy tư sng tạo của mnh. V, ở trường hợp Hoi Thanh, cũng năm lần bẩy lượt nhn lại tc phẩm của mnh tự ph phn tự khe khắt để mong lm vừa lng "lnh đạo" v cn c chỗ để sinh tồn trong thị trường bt mực. Dưới đy, ti xin dẫn chứng một vi điều m ti ghi nhận được.

Nh thơ Xun Sch, với "Chn Dung Nh Văn" trong những bi thơ vẽ lại những khun mặt tiu biểu của cc tc giả hiện đại đ phc họa diện mạo văn chương Hoi Thanh như sau với nhiều chm chch mỉa mai:

"Vị nghệ thuật nửa cuộc đời.
Nửa đời sau lại vị người ngồi trn
"Thi nhn "cn c cht duyn
Lại v cho nt, lại ln cho đau
Bnh thơ đến thuở bạc đầu
Vẫn chưa thể tất nổi cu n tnh
Giật mnh mnh lại thương mnh
Tn canh, tỉnh rượu, bng hnh cũng tan,"

Kể cũng đau cho nh ph bnh cự phch qua ci nhn quan st của nh thơ!!!

Viết "Thi Nhn Việt Nam", Hoi Thanh c ci dũng lược của một người yu thi ca v sẵn sng v cng tm m khng ngại sự yu ght của những người bị ph phn. Đ l thời kỳ văn học m Thực dn Php cn ngự trị trn đất nước ta. D trong gng xiềng n lệ m vẫn viết được những nhận định trong sng v lm nổi bật được một thời kỳ văn học nhiều khai ph với những cng trnh thi ca rực rỡ.

Sang thời kỳ văn học khng chiến chống Php đến văn học Việt Nam x hội chủ nghĩa, th nh ph bnh Nguyễn Đức Nguyn tức Hoi Thanh lại đổi tnh. Nửa đời trước th vị nghệ thuật nhưng nửa đời sau "lại vị người ngồi trn". Hồi trước, Hoi Thanh khen thơ mới với những kiện tướng như Thế Lữ, Xun Diệu, Vũ Hong Chương, Đinh Hng, th sau ny nh ph bnh lại khen hết mực những Hồ Ch Minh, Tố Hữu, Trường Chinh, những "lnh đạo" nắm quyền sinh st cả nước. Hoi Thanh khen thơ Nguyễn i Quốc để nịnh Hồ ch Minh cũng như khen thơ Sng Hồng để lấy lng Trường Chinh Phải ch bai ci đ qua để lm nổi bật ln ci thời by giờ d thơ Hồ Ch Minh nhiều khi vay mượn hoặc nm na một cch qui dị hay thơ của Trường Chinh tức nh thơ Sng Hồng chỉ l những ku gọi hoặc phẫn nộ giả tr viết để lm trn ci chủ tm chnh trị

Năm 1951, Hoi Thanh viết v in "Ni chuyện thơ khng chiến" v sau ny chp lại nguyn văn trong "Ton Tập Hoi Thanh" năm 1999. Đề cập đến thời kỳ ấy, ng viết : "Trong cuộc chiến tranh nhn dn của chng ta, tiếng sng, tiếng nhạc,tiếng thơ cng ha điệu... . Thơ gắn liền với vấn đề tư tưởng, vấn đề cng tc, vấn đề hnh động" Nh ph bnh thời tiền chiến đ lột xc để thnh nh ph bnh khc đem văn chương phục vụ những mục tiu chnh trị. Trong chương "Nhn lại thơ cũ 1932-1945" ng đ tự kiểm điểm những điều đ viết từ trước v nhiều khi đ tỏ ra tự khe khắt v nghim khắc khc thường đến kh hiểu. ng gọi những bi thơ đ trch dẫn v bnh chọn trong Thi Nhn Việt Nam l "loại thơ cũ tư sản v tiểu tư sản "Cũng như" Thơ mới c ci yếu đuối vị kỷ v n đ tch ci ti ring của n, hay ni đng hơn, ci ti ring của giai cấp n ra ngoi ci ta chung của dn tộc, của nhn loại..."

V : "Ngy trước hay by giờ những cu thơ buồn nản hay mộng mơ vẩn vơ cũng đều l bạn đồng minh của giặc. Giặc chỉ c thể xy dựng cơ đồ của chng trn phần bạc nhược của con người Chng ta c khng dm lm người th chng n mới c khả năng lm giặc"Hay" Những vần thơ buồn tủi bơ vơ ấy l những vần thơ c tội, n xui người ta bung tay ci đầu, do đ lm yếu sức ta v lm lợi cho giặc."

Nhận xt như thế, Hoi Thanh đ gom chung tất cả những người cầm bt thời trước l "giặc". Cũng như, sau ny Trần Trọng Đăng Đn đ ph phn tn mạt hai mươi năm văn học miền Nam (1954-1975) để đạt danh hiệu tiến sĩ v thnh một ci loa đnh ph vi dập những gi trị văn chương khng phải của ring Miền Nam m của cả dn tộc.

M, trong bi tựa Thi nhn Việt Nam th lại viết :

" Đời chng ta đ nằm trong vng chữ ti. Mất bề rộng ta đi tm bề su. Nhưng cng đi su cng lạnh. Ta thot ln tin cng Thế Lữ, ta phiu lưu trong trường tnh cng Lưu Trọng Lư, ta đin cuồng với Hn Mặc Tử, Chế Lan Vin, ta đắm say cng Xun Diệu. Nhưng động tin đ khp, tnh yu khng bền, đin cuồng rồi tỉnh, say đắm vẫn bơ vơ. Ta ngơ ngẩn buồn trở về hồn ta cng Huy Cận.

Cả trời thực, trời mộng vẫn nao nao theo hồn ta.

Thực chưa bao giờ thơ Việt Nam buồn v nhất l xn xao như thế. Cng lng tự tn, ta mất lun cả ci bnh yn thuở trước"

Hoi Thanh viết về những nh thơ của thời tiền chiến lc trước th tm những ci hay ci đẹp bao nhiu th sau ny kiếm tm những ci dở ci xấu bấy nhiu. Thử hỏi, điều g đ thc đẩy ng lm cng việc đ?

Thế m, chưa đủ. Hai năm sau, ng lại viết một bi khc, đăng trn tạp ch Văn Nghệ, cơ quan ngn luận chnh thức của Hội Nh Văn bi "Tự ph bnh về quyển Ni chuyện thơ khng chiến". Một bi viết chứng tỏ ci tư cch khng đứng đắn ! Đến nỗi một nh văn nổi tiếng l gio điều như Hồng Diệu đ phải viết trong Văn Nghệ Qun Đội số thng 10 năm 1999 những nhận định kh nặng nề:

" Tuy vậy, đọc bi Tự Ph bnh về quyển ni Chuyện thơ khng chiến do chnh Hoi Thanh viết hai năm sau khi quyển sch ra đời, đăng trn tạp ch văn Nghệ số 42 (8-1953) chắc người đọc rất kh đồng tnh. Hoi Thanh đ qu khe khắt khi đặt cho Ni Chuyện Thơ Khng Chiến v tc giả của n-tức l ng- những yu cầu rất kh thực hiện, hoặc khng thể thực hiện vo thời điểm ng viết quyển sch."

V :" bi Tự Ph Bnh của Hoi Thanh cũng chỉ l một trong một loạt cc bi khc như Nhn r Sai Lầm của nh văn Nguyễn tun, Dứt khot của nh thơ Xun Diệu, Nhn Thẳng về Tương Lai của nh thơ Nguyễn Xun Sanh, Tin Tưởng của nhạc sĩ Nguyễn Xun Khot, Quyết Tm v Tin Tưởng của nhạc sĩ L Yn đăng trn tạo ch Văn Nghệ số 41 (7-1953) hay Ti đ trở về với nhn dn lao động của họa sĩ Nguyễn Sng đăng trn tạp ch Văn Nghệ số 44 (10-1953) Chng c "cao giọng" nhưng thể hiện r quyết tm của những văn nghệ sĩ đ từng "nặng nợ" với chế độ cũ, đ từ những chn trời khc nhau nay đứng trong đội ngũ những chiến sĩ cch mạng đem hết sức mnh cống hiến cho sự nghiệp giải phng dn tộc"

C phải, nh ph bnh nhận định văn học đ kh hối tiếc khi viết về những người m mnh đ từng xưng tụng, đ từng đọc v bnh với cả tấm lng :

" Song cũng nn thể tnh cho con người trong thơ cũ. N đng thương hơn l đng trch. Ci buồn tủi, ci bơ vơ của n chứng rằng n cũng l một kẻ trầm lun trong bể khổ của chế độ thực dn. N khng đứng trn một Bến Gic tưởng tượng no để uống rượu, ngm thơ m mỉm cười nhn xuống chng sinh, như những nh thơ ca tụng cảnh nhn trong thời phong kiến"

Trong "Ni chuyện thơ khng chiến" Hoi Thanh c những lập luận kh tức cười. Như nhận xt về những cu ca dao Trấn Thủ Lưu Đồn:

Ba năm trấn thủ lưu đồn
Ngy th canh điếm tối dồn việc quan
Chm tre đẵn gỗ trn ngn
Hữu thn hữu khổ phn nn cng ai
Miệng ăn măng trc măng mai
Những giang cng nứa lấy ai bạn cng
Nước giếng trong con c n vẫy vng

Hoi Thanh viết : "Anh lnh th lưu đồn ngy xưa ku khc thảm thiết: Hữu thn hữu khổ phn nn cng ai.

Thực ra ci khổ của anh khng phải v chm tre, đẵn gỗ, v măng trc, măng mai. Anh khổ v thiếu sự nng đỡ của nhn dn v do đ phản lại chnh mnh anh nữa.

Từ buổi bước ra đi, con người của anh đ khng cn l con người thống nhất. Bao vng, nn dấu, sng hỏa mai, gio trn mnh anh thắt, đội, mang, cắp, nhất nhất đều do lệnh quan sai; chn anh bước cũng do tiếng trống giục quan sai. Con người giả, con người cng cụ ấy chon hết cả bi thơ, n đ nặng ln con người thực. Một ci g nghẹn ngo trong bi thơ. Đến khi con người thực vụt hiện ra được ở cuối bi thơ th cu thơ bỗng khc a ln, người ta khng trng thấy g ngoi những dng nước mắt.

Bước chn xuống thuyền nước mắt như mưa"

Th thực, ti suy nghĩ mi m chẳng hiểu người lnh th tội nghiệp kia tại sao lại khổ sở v "thiếu sự nng đỡ ca nhn dn". Khng khổ v ăn uống kham khổ, khng mệt v cng việc chm tre, đẵn gỗ khổ sai. ? Để rồi, v thiếu sự nng đỡ của nhn dn đến nỗi phản lại chnh mnh. Sự bội phản ny xem chừng hơi kh tưởng tượng đối với những đầu c c suy nghĩ bnh thường. C lẽ, con người ph bnh hiện thực x hội chủ nghĩa đ sản sinh ra lối l luận văn học qui đản như trn! Nếu ni rằng người lnh th phải trấn thủ lưu đồn ở những vng xa, nhớ thương gia đnh, đời sống thiếu thốn, cng việc khổ sai nặng nhọc nn tức cảnh sinh tnh ra những cu ca dao no nuột như trn th cn nghe được chứ gi thm vo những nhn dn, những con người thực, con người giả chỉ lm cho cảm xc của người nghe bị giảm đi v những cu ca dao mất đi ci li cuốn chia xẻ. Thế m, nhận xt như vậy lại được khen l tinh tế. Khng biết c phải v viết như thế l phải đạo, đng đường lối chnh sch, ph hợp với chnh sch đấu tranh giai cấp

Hoi Thanh thời tiền chiến th ngược lại. Viết trong Thi Nhn Việt Nam, nh ph bnh mở rộng tấm lng biết bao.

"... Cho nn gặp thơ hay, ti triền min trong đ. Ti ngm đi ngm lại hoi, cố lấy hồn ti để hiểu hồn người. Thỉnh thoảng c ni đến ci dở l cũng cốt cho nổi ci hay m thi. Chứ dở th giữa đời thiếu g m phải đi tm trong thơ! Ni chắc bạn khng tin, nhưng thật tnh ti chẳng muốn ch ai m cũng chẳng muốn khen ai. Ti chỉ muốn hiểu cho đng- khng phải cho đủ- hnh sắc cc hồn thơ.

V như thế ti đ phải cố gắng nhiều lắm. V trong cc nh thơ cũng nhiều người ti đ gặp giữa đời. C người thơ tuyệt đẹp m đối với ti lại ton những cử chỉ rất mực xấu xa. Họ phũ phng, họ nhỏ nhen Nhưng thi ti ni ra lm g. Những cử chỉ xấu kia l bề ngoi; phần su sắc nhất trong tm hồn họ đ ghi lại nơi những vần thơ đẹp. Ti tin như thế. Đừng ai lm ti hết lng tin.

Tri lại, c những nh thơ tử tế với ti v cng m thơ của họ ti lại chỉ thch c hạn.

Nếu bảo rằng ti khng i ngại người ny, khng khinh ght người kia th e khng thực. Nhưng i ngại hay khinh ght khi xem thơ ti chỉ biết c thơ. Ti khng hề nghĩ đến danh vọng của người hay của ti. Danh vọng qu thật nhưng cn điều qu hơn danh vọng, qu hơn hết thảy: lng ngay thẳng, m t nhất cũng phải giữ trọn trong văn chương"

Ti đọc Thi Nhn Việt Nam để cảm thng với tấm lng yu thơ rất mực đến nỗi qun tất cả những g qu gi trn đời. Thế m, cng trnh một đời tm huyết như thế lại nhiều khi bị chnh tc giả của n từ chối gi trị. Ph bnh v tự ph bnh, phản tỉnh để tự gạt bỏ ci cũ. Thật đng thương cho người yu thơ. Tuyển Tập Hoi Thanh với bốn quyển sch đồ sộ bề dầy hơn ba ngn trang m hnh như t thấy bng dng những lời bnh thơ sang sảng thuở xưa. Chỉ thấy c mặt những Ni Chuyện Thơ Khng Chiến, Nam Bộ Mến Yu, Chuyện miền Nam, Ph bnh v Tiểu Luận. i, cn đu những lời hng hồn vị nghệ thuật. Cn đu ci tm vi vọi trời cao. Để, c một lc. Tn canh, tỉnh rượu, bng hnh cũng tan.

Nguyễn Mạnh Trinh

Nguồn : Viet.no.com