Một thoáng suy tư về Những Chặng Đường Nhiếp Ảnh của Lê Văn Khoa...

By Phạm Mạnh Tiến
Published: Oct-09-2008

Giáo Sư Lê Văn Khoa!
Nhiếp Ảnh Gia Lê Văn Khoa!
Nhạc Trưởng Lê Văn Khoa!


Lê Văn Khoa đã mang trên con người của ông rất nhiều chân dung và hình như cái tên của ông đã gắn liền với nghệ thuật về âm nhạc lẫn nhiếp ảnh, từ hơn 50 năm nay ... hơn một nửa thế kỷ ... ông đã hiến dâng cả một đời người phục vụ cho nghệ thuật!
Cái duyên của ông!
Cái nghiệp của ông!
Con đường hạnh phúc của ông!
Hai người tình nhân chung thủy nhất của ông như ông đã có lần ví von!

Ông đã yêu, đang yêu, sẽ mãi mãi được yêu, hạnh phúc, sống chết cùng hai người tình của mình!
Cái đam mê, cái say đắm trong nghệ thuật của ông là Sức Sống của ông!
Hạnh Phúc của ông!
Phần thưởng của sự thành công không phải là mục đích cuối cùng ông mong đợi mà chính là con đường ông đang đi!
Quan niệm về nghệ thuật thường rất chủ quan, bàn luận về nghệ thuật hẳn nhiên sẽ có nhiều tranh cãi, sẽ có sự đồng ý hoặc hoàn toàn trái nghịch... Tuy nhiên hôm nay người viết xin được ghi nhận lại đây đôi cảm nghĩ của mình về một người tình của ông thôi! Người viết chỉ xin ghi chép lại đôi phần bài diễn giải của giáo sư Lê Văn Khoa về “những chặng đường nhiếp ảnh”... của ông! Những cảm nghĩ thêm nếu có của người viết dẫu hạn hẹp, giới hạn trong cái kiến thức kinh nghiệm của mình nhưng cũng xin được đóng góp phần nào trong việc vinh danh sự nghiệp nghệ thuật của GS Lê Văn Khoa...
Giáo sư Lê Văn Khoa sanh trưởng tại Cần Thơ vào năm 1933, ông là một nhà soạn nhạc, một nhạc trưởng, một nhiếp ảnh gia, một nhà hoạt động về văn hoá, nghệ thuật, một nhà báo, hay là một ông “thầy” trên nhiều phương diện. Có lẽ tất cả những danh xưng ấy đều đúng. Hình như tất cả đều là biểu tượng chân dung của ông. Con người của ông đa tài, đa dạng, phong phú, đầy sức sống và đầy sự sáng tao. Dù là đa dạng nhưng ông vẫn thành danh trên nhiều phương diện. Ông chiếm nhiều giải thưởng về âm nhạc cũng như nhiếp ảnh (1). Ông đã lỡ mang cho mình chân dung của người nghệ sĩ nên vật chất chỉ là thứ yếu nhưng đầu óc cảm xúc sáng tạo của ông luôn tràn đầy . Ông là Hội Trưởng Hội Ảnh Nghệ Thuật Việt Nam từ năm 1968, cộng tác với nhiều tờ báo trong cộng đồng người Việt tại hải ngoại, phụ trách “Âm Nhạc Trong Đời Sống” trên làn sóng Little Saigon Radio, diễn giảng, trình diễn về âm nhạc, nhiếp ảnh tại nhiều nơi trên thế giới, dạy nhiếp ảnh tại Salisbury State College, Maryland, hiện tại vẫn còn dạy dương cầm... (2)

Theo giáo sư Lê Văn Khoa “... Nhiếp ảnh luôn luôn có sức quyến rũ mạnh với nhiều người, trong đó có tôi. Những hình thể, mầu sắc, đường nét mãi mãi là hấp lực để xoáy tâm tư con người vào cơn lốc sáng tạo”... (3)
Cái khó của người làm nghệ thuật là đi tìm kiếm cái mới lạ. Sáng tạo điều mới, dám đi tiên phong trên lãnh vực nghệ thuật của mình. Mình phải có những đam mê học hỏi sáng tạo điều mới dù không đáp ứng đúng thị hiếu của người thưởng ngoạn. Cái hay của người nghệ sĩ là thay đổi được thị hiếu của người thưởng ngoạn về điều mình đang theo đuổi.
Cách đây khoảng 40 năm, trong một truyện ngắn “Say Trong Ánh Mắt” của giáo sư Lê Văn Khoa (1970). cuộc đối thoại giữa Diễm (mới) và Tuấn (cũ) để nói lên sự tiến hoá cần thiết trong nghệ thuật (nhiếp ảnh), không chỉ nằm mãi trong lối mòn xưa cũ.... chú trọng về nội dung và thị hiếu của người thưởng ngoạn nhiều hơn là những ý niệm kỹ thuật sáng tạo mới, đầy phiên lưu thử thách... Giáo sư Lê Văn Khoa viết “... ảnh nặng nề gò bó, cố tạo những tâm trạng khổ sở, buồn thảm, ray rứt, băn khoăn, chán chường của kiếp sống ... đầy máu và nước mắt nên thiếu hẳn nét thơ mộng của bộ ảnh đi.... Tại sao cứ chỉ biết nhìn vào bi thảm, tàn úa mà không đoái hoài đến khía cạnh phấn khởi vui tươi hơn?..... Đồng ý rằng người làm nghệ thuật là chứng nhân nhưng đồng thời cũng là người làm lịch sử... Không phải chỉ nhìn về quá khứ mà cũng phóng tầm mắt đến tương lai...” (13)
Giáo sư Lê Văn Khoa đã làm được điều này... Trên con đường sáng tác nghệ thuật, ông luôn thử thách tìm kiếm điều mới... Hay hay dở, đồng ý hay không đồng ý người nghệ sĩ vẫn cần phải có cá tính này. Theo cố hoạ sĩ Bùi xuân Phái “.... Phong cách là một sự chân thành. Người thế nào thì phong cách thế ấy... Vì vậy bắt chước một phong cách nào đó thì dở. Cái nhìn (tựa như cái kính) của mình chứ không phải là cái nhìn đi mượn. “Cái nhìn” cho hay để vẽ cho hay. Cả hai đều khó cả. Phải khổ công rèn luyện để bớt khó... Phải nhận trong nghệ thuật có nhiều cái khó — rất khó — khi mà thấy nghệ thuật dễ dãi thì chính là mình đang đi trên con đường mòn, đang làm một cái gì quen thuộc, cũ rích kém suy nghĩ, tìm tòi, nghiên cứu...” (4)
Phong cách giáo sư Lê Văn Khoa lúc nào cũng trầm tư, suy tính, cái suy tính về cuộc đời, cái suy tính cho nghệ thuật chẳng lúc nào ngừng... Trên những chặng đường nhiếp ảnh ông đã kể lại cho người nghe bao tìm tòi thử thách điều mới, tạo kỹ thuật hình ảnh mới... có lẽ giáo sư Lê Văn Khoa cũng có cùng một tư tưởng như cố họa sĩ BXPhái “... người họa sĩ lúc nào cũng vẽ, ngay cả lúc không làm gì vì họ vẽ ở trong đầu...” (5)
Trong phần mở đầu buổi diễn giải những chặng đường nhiếp ảnh của ông, giáo sư Lê Văn Khoa đã nhấn mạnh đến vai trò của ánh sáng trong nhiếp ảnh, nhấn mạnh đến cái nhìn của người cầm máy, biến “những hình ảnh ‘tầm thường’ thành ‘phi thường!’”
Sau một số hình ảnh ghi nhận thông thường như bao nhiếp ảnh gia khác (tác phẩm “ On The Way Home”, “Waiting for Dad”, “Sorrow”... giáo sư Lê Văn Khoa đã đưa dẫn người xem những hình ảnh “thực nghiệm” trong phòng tối và bằng những phương tiện, kỹ thuật hiện đại....
Sáng tạo điều hay, điều mới phải chăng vẫn luôn là yếu tố đáng được đề cao trong mọi ngành, mọi tuổi, mọi trình độ. Tất cả những phát minh, sáng tạo đầu tiên đều được đón nhận một cách quý trọng... Trong nghệ thuật nhiếp ảnh hay hội họa cũng thế. “Nguyên tác”, hình ảnh đầu tiên, kỹ thuật đầu tiên vẫn mãi mãi có một chỗ đứng riêng, một giá trị đặc biệt... Tôi muốn nói đến khả năng sáng tạo của giáo sư Lê Văn Khoa.
Theo giáo sư Lê Văn Khoa “... sáng tác nghệ thuật (nhiếp ảnh) là phủ nhận sự thật (trái với lề lối nhiếp ảnh cổ điển: cần ghi đúng sự thật... vì đó là một phương thức mới được trưởng dưỡng bằng mối xúc cảm và hình đặc thù của nghệ sĩ... người sử dụng (máy ảnh) phải có khoé nhìn của một họa sĩ, một điêu khắc gia và tâm hồn rung động của một thi, văn, nhạc sĩ... Phần ngoài là hình thể thấy được, chỉ là lớp vỏ để chứa đựng nội dung... Phần trong tức sự xúc động nơi hồn nghệ sĩ, có khả năng truyền thông và khêu dậy những xúc động tương tự nơi hồn người khác...” (14)

Trên những chặng đường nhiếp ảnh của ông, giáo sư Lê Văn Khoa đã tìm tòi thử thách bao phương cách để sáng tạo các hình ảnh mới lạ. Theo giáo sư Lê Văn Khoa “... Người ảnh lúc nào cũng tìm những phương tiện mới, chất liệu mới, phương thức mới để chuyên chở tâm hồn và suy tư của mình cũng như những gì họ ghi nhận được từ thiên nhiên... dù dùng phương diện nào (film hay digital), con người vẫn giữ vai chủ động trên tác phẩm của mình”... (6)
Trong những năm gần đây nhất ông đã sáng tạo một loạt hình dưới chủ đề “Do You See What I See? “ Mây không còn là mây... Vỏ cây không là vỏ cây... Những hình thái mới được tạo dựng... Mây hay vỏ cây hay bất cứ một tác nhân nào đó được dùng chỉ là phương tiện đưa đường cho sự cảm nhận của tác giả. Đường nét và màu sắc được ghi nhận lại qua ký ức cảm nhận của tác giả hơn là chủ đề đang có. Sáng tác bằng sự cảm nhận để tạo một sức sống mới, sáng tạo một đường hướng mới: “Do you see what I see? “ Trong thế giới âm nhạc của ông cũng thế. Nốt nhạc, âm bực, ký pháp, hoà âm theo ông là những nét vẽ trừu tượng. “Do you hear what I hear?” hay “Do you see what I see?“ hay “Do you feel what I feel?”. Ông ghi nhận hình bằng “cận ảnh” trên vỏ cây, thân cây nhấn mạnh thêm trong “phòng tối ” về đường nét, độ sắc, màu sắc để hướng dẫn người xem liên tưởng đến một sự kiện mới, một hình ảnh mới... Tất cả những cảm nhận này không còn có biên giới nữa khi tác giả có một trình độ kỹ thuật cao, có một khả năng sáng tạo phong phú thì sự diễn đạt cảm xúc của người sáng tạo đến người nhận hẳn nhiên là tuyệt đối
Theo giáo sư Lê Văn Khoa “.... để thực hiện loại ảnh này người chụp ảnh cần luyện khóe nhìn một cách tinh tế và ý tưởng phong phú, để nhận ra hình thể trừu tượng từ những vật quen mắt như, thân cây, khối đá... những hình ảnh trừu tượng này được làm rõ nét thành hình dáng của loài sinh động như người và thú vật, để người xem ảnh dễ nhìn ra...” (7)

Nhiếp ảnh là chụp hình, ghi nhận lại dữ kiện trong một khoảnh khắc thời gian và không gian giới hạn. Hình ảnh không nói hết được sự thực, chỉ nói lên được một phần nào của sự thực, phần còn lại dành cho người cầm máy ghi nhận và hướng dẫn điều khiển cảm xúc của người thưởng ngoạn. Hình ảnh có chiều sâu hay không là ở chỗ đó....
Bên cạnh chủ đề, bố cục, ánh sáng người nghệ sĩ cần có đầy đủ khả năng về kỹ thuật sử dụng máy ảnh, nghệ thuật ghi nhận hình ảnh, kỹ thuật in ấn hình ảnh và quan trọng hơn cả người nghệ sĩ phải luôn có một cái nhìn sắc bén trên phương diện nghệ thuật, nhạy cảm cho những gì mới lạ khác người...
Chụp hình, kỹ thuật ghi nhận dữ kiện chỉ là giai đoạn đầu của một tác phẩm... Giai đoạn hai không kém phần quan trọng đó là giai đoạn tạo hình, in ấn hình... người nghệ sĩ sẽ có sự chọn lựa trình bày in ấn hình ảnh theo ý của mình về nhiều phương diện: bố cục, độ sắc, màu sắc, ánh sáng, dữ kiện, cảm xúc ....
Theo giáo sư Lê Văn Khoa “...nghệ thuật đi đôi với kỹ thuật vì kỹ thuật hay nghệ thuật đều được sử dụng để phục vụ con người... (8)
Kỹ thuật hay nghệ thuật? Kỹ thuật có tính cách khoa hoc. (1+1=2) là 2, hay nghệ thuật (1+1=?) không còn là 2 nữa. Trong nghệ thuật kỹ thuật chỉ là phương tiện chứ không phải là điều kiện tất yếu . Một cái bút đẹp, một cái máy điện tính tân tiến không có nghĩa là một điều kiện cần thiết để có thể viết thành một bài thơ đầy xúc cảm hay một tác phẩm văn chương. Kỹ thuật được sử dụng như là phương tiện để phát huy nghệ thuật một cách dễ dàng hơn....

Giáo sư Lê Văn Khoa chưa hề sở hữu cho riêng mình một cái máy ảnh nào tân tiến chuyên nghiệp nhưng ông vẫn có nhiều tác phẩm... Tác phẩm của ông có từ những cái máy ảnh đi mượn cho đến những ảnh sáng tạo không dùng đến máy chụp để ghi nhận hình ảnh. Ông tìm tòi sử dụng vaseline để lăn khuôn mặt mình trên giấy ảnh, sau đó phối hợp cùng với hoá chất và ánh sáng ông đã tạo được tác phẩm lạ, gây nhiều ấn tượng (tác phảm “Suffering”.)
Từ những ảnh chụp thông thường với những ý tưởng mới lạ trong việc sử dụng hoá chất, chọn lựa sắc độ hay loại bỏ độ xám, tổng hợp hình trong phòng tối (tác phẩm “This Old Man”, “Mẹ Già”, “Memory”...) hay trong photoshop ông đã sáng tác được nhiều hình ảnh mới lạ (tác phẩm “Of Nature In Nature”, “Albert”, “Mask”...)
Người nghệ sĩ cầm máy, sử dụng máy như là một phương tiện để tỏ bày tâm trạng của mình hay sử dụng nghệ thuật như là một phương tiện để khám phá ghi nhận những hình ảnh mới. Ảnh đẹp nhưng không có chiều sâu về mặt nội dung, không ẩn chứa sâu sắc một ý niệm nào đó thì cũng chưa hẳn là một tác phẩm nghệ thuật cho trọn nghĩa.. “Nghệ thuật phải chăng là sự sáng tạo của con người có tiềm ẩn một ý niệm, một sắc thái đi vượt lên trên cái bản chất căn bản cố hữu của nó”'... “Hình, thần và ý”' là những điều kiện cần phải có cho một tác phẩm nghệ thuật...
Qua hơn 55 tác phẩm tiêu biểu, người thưởng ngoạn đã thấy được phần nào sự biến chuyển về hình ảnh và về khả năng sáng tạo trong cuộc đời nhiếp ảnh của ông.
• Hình chụp theo lối cổ điển (tác phẩm số 1 – 16)
“On The Way Home” Hình ảnh đồi cát Mũi Né, quê hương Việt Nam; “Waiting For Dad” diễn tả ý niệm bảo bọc, chờ đợi; “Sorrow” diễn tả ý niệm tương phản giữa sự ưu tư sầu buồn và nét thơ ngây; “Múa Lụa” tạo các động tác vũ điệu khác nhau, mờ nhòe bằng sự tổng hợp nhiều lớp phim; “Attack” diễn tả sự di động qua hình thức lia máy theo chủ đề v. v... (10)
• Hình theo lối thực nghiệm (tác phẩm số 17 – 28)
“This Old Man”, “Mẹ Gìa”, “Memory”, ... thực nghiệm các phương thức trong phòng tối về hóa chất và ánh sáng; “Suffering” thực nghiệm tạo hình không dùng máy để chụp; “Into The Whirlwind”, “Huyết Thống”, ...thực nghiệm chồng hình cùng các sắc độ đậm lợt khác nhau v.v... (11)
• Hình chụp “Do You See What I See?” (tác phẩm số 29 – 55)
“Mask”, “Sitting”, “Bull & Dog”, “Of Nature In Nature”... trình bày một số hình ảnh trước và sau khi thay đổi nhấn mạnh thêm về độ sáng và đường nét như “Kissing”, “Moon Bath” (12)

Các tác phẩm trên đây chỉ là một phần của những hình ảnh, sáng tạo đã được ông ghi nhận ... Người viết không thấy ông giới thiệu đến tấm ảnh một “Bông Hoa” mà chung quanh là những cảnh đầy mầu sắc mờ nhòe ... Với kỹ thuật hiện đại có lẽ việc tạo hình như thế không khó nhưng ngày xưa ông đã phải suy nghĩ sắp xếp giữ bông hoa ở vị trí cố định trong trung tâm của một bàn quay có đầy những cánh hoa. Sau đó ông xoay bàn quay để rồi ghi nhận vào máy sự bất động của hoa và sư chuyển động chung quanh của cánh hoa để sáng tạo một tấm ảnh lạ... hay ông có tấm ảnh đen trắng ghi nhận một đúa bé có đôi mắt mở to đầy cảm xúc, rất mạnh, có một giọt nước mắt đang chảy dài trên má....

Âm nhạc và nhiếp ảnh vẫn luôn gắn liền với nhau trong con người nghệ sĩ của ông nên có đôi khi người nghe sẽ thấy được hình ảnh trong âm nhạc của ông hay ngược lại người xem sẽ nghe được những âm thanh, tiếng nhạc trong tác phẩm nhiếp ảnh của ông... Giáo sư Lê Văn Khoa đã trình bày về ý niệm này trong một buổi phỏng vấn của đài truyền hình Fox 11 KTTV, Los Angeles, để vinh danh các nghệ sĩ của khu vực Thái Bình Dương (Celebrating the Creative Spirit for Asian Pacific American Heritage Month, May 1997).
Theo giáo sư Lê Văn Khoa “... Đà tiến bộ của khoa học đã ảnh hưởng rất nhiều trong mọi sinh hoạt của nhân loại, trong đó có nghệ thuật mà ảnh hưởng lớn lao nhất, là ảnh hưởng đến nhiếp ảnh vì nhiếp ảnh phát sinh từ khoa học. Những suy nghĩ về việc tạo tác phẩm có thay đổi. Cách tạo tác phẩm cũng thay đổi theo. Mặc dù con người chưa bỏ hẳn lề lối cổ xưa nhưng kỹ thuật tạo tác phẩm nghệ thuật đã chuyển dần vùng ảnh hưởng của nếp sống hiện đại.... (9)
“Những chặng đường nhiếp ảnh của Lê Văn Khoa” được coi như những điểm mốc cho những tìm tòi khai phá mới nhưng không hẳn là sự thay đổi hoàn toàn trên con đường nhiếp ảnh của ông... Ông vẫn thường nói ông chỉ là người tiên phong, xin đi trước, cố gắng mở đường cho các thế hệ sau, với mục đích tìm cách làm đẹp cho nòi giống Việt trên phương diện nghệ thuật.
Sau cùng người viết xin được ghi nhận lại đây thêm một lần nữa cảm nghĩ của mình về giáo sư Lê Văn Khoa. . .
“Cái đam mê, cái say đắm trong nghệ thuật của ông là Sức Sống của ông! Hạnh Phúc của ông!
Phần thưởng của sự thành công không phải là mục đích cuối cùng ông mong đợi mà chính là con đường ông đang đi!
Con đường nghệ thuật của giáo sư Lê Văn Khoa vẫn còn đầy màu sắc và vẫn còn trải dài.
Chân dung của Ông về nghệ thuật vẫn chưa hoàn tất và vẫn chưa ở những nét vẽ cuối cùng!


Người viết xin được dừng bút ở đây vì không có lời viết nào có thể gọi là đủ để diễn tả hết được chân dung của một nhân tài. Người viết xin được gửi lời chúc mừng và cảm ơn đến các thành quả về nghệ thuật và văn hóa của “Thầy” Lê Văn Khoa!

phammanhtien-mtst 093008
Chú thích:
(1) Hai Giải thưởng trong cuộc thi sáng tác nhạc toàn quốc (1953-1954);
- Giải thưởng Tổng Thống (1968-1970) về sáng tác nhạc và nhiếp ảnh;
- Trên 40 giải thưởng nhiếp ảnh
- sáng tác và soạn hòa âm cho tổng cộng hơn 600 tác phẩm ...
(6) (8) (9) The Facination of Photogaphy - LVKhoa
(4) (5) Tâm Tư Nghệ Thuât - BXPhái
(7) Pictorial Photogaphy Vol. 1 - LVKhoa
(10) (11) (12) đính kèm ãnh
(13) Say Trong Ánh Mắt - LVKhoa
(14) Tìm Vào Nghệ Thuật - LVKhoa. Một thoáng suy tư về
“Những Chặng Đường Nhiếp Ảnh của Lê Văn Khoa “...