Phần 1
(Dịch giả : Trần Đức Ti CLB Nhiếp Ảnh Đ Lạt)


Những nhận định dưới đy l bản dịch một phần trong bi bo Vietnamese Photography Comes Into Focus của b Abby Robinson, đăng trn tạp ch Asian Art News số thng 3-4 1997. B Abby Robinson l một nh nhiếp ảnh người Mỹ, hiện đang lm việc với trung tm Nghin cứu & Pht Triển Nhiếp Ảnh Tp.Hồ Ch Minh. Rất hiếm hoi mới gặp được một bi bo nước ngoi c những nhận xt tổng qut về nền nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam, v một bi như vậy lại được viết bởi một nh nhiếp ảnh đch thực lại cng hiếm hoi hơn. Với sự khch quan đng mức, bi viết của b Abby Robinson đ cho ta thấy được sự khc biệt giữa khuynh hướng nhiếp ảnh Việt Nam v khuynh hướng chung của nhiếp ảnh thế giới. Những nhận định của b Abby theo thiển người dịch đng được chng ta suy gẫm.


Abby Robinson


Tại Việt Nam, nếu một bức ảnh được gọi l đẹp th đ quả thật l một lời khen ngợi v chnh ci đẹp l mục tiu của tất cả những nh nhiếp ảnh của đất nước ny. Do đ, khng c g đng ngạc nhin khi thấy nhiếp ảnh Việt Nam c mối lin quan chặc chẽ với cc niệm về khng gian v bố cục của hội họa truyền thống. V hon ton khng phải ngẫu nhin m rất nhiều nh nhiếp ảnh cho biết họ thỉnh thoảng cũng vẽ tranh khi rnh rỗi. Hơn hẳn cc đồng nghiệp phương Ty của họ, cc nh nhiếp ảnh Việt Nam khng những quan tm nhiều hơn đến sự cn bằng bố cục m cn khao kht điều đ, V vậy, nếu lm một phn tch nghim tc th ta sẽ thấy r sự hiện diện của cch bố tr cc yếu tố hnh ảnh theo Tỷ Lệ Vng trong mọi bức ảnh ở đy.



(Một bức ảnh được đnh gi cao của tc giả Thi Kim Hng
- tun thủ Tỉ Lệ Vng)

Ci khoảnh khắc quyết định của Henri Cartier-Bresson (*) khng hề l tc động chủ đạo trong nhiếp ảnh Việt Nam. Thay vo đ, linh hồn của nhiếp ảnh Việt Nam l một thức su xa của ci tĩnh lặng. Thay cho những g đang diễn tiến hoặc đang thong qua cốt li của ci biến động khng ngừng, cc nh nhiếp ảnh ở đy lại nỗ lực cho những điều vĩnh cửu v bất biến. Điều ny đặc biệt thấy r ở những người hm mộ ảnh trắng đen bởi v bản thn ảnh trắng đen vốn đ trừu tượng v phi thời gian tnh hơn l ảnh mu.


(Một bức ảnh nổi tiếng của Henri Cartier-Bresson
- theo khuynh hướng "khoảnh khắc quyết định" - khng theo Tỉ Lệ Vng)

Nếu nhiếp ảnh l một ngn ngữ thị gic th nhiếp ảnh Việt Nam, giống như chnh tiếng Việt, khng hề c chia th (tense). Những g đang xảy ra by giờ c thể đ xảy ra trong qu khứ v c khả năng sẽ xảy ra trong tương lai. Xt về cả kha cạnh ngn ngữ lẫn hnh ảnh th Thời Gian ở đy khng đi theo đường thẳng m theo một vng trn.

Việc sắp xếp cc yếu tố hnh ảnh lun ha hợp chặc chẽ với những giềng mối v cấu trc hệ cấp của nền tảng chnh trị lẫn tn gio truyền thống của Việt Nam ni cho cng, đ l một nền tảng Khổng Nho. Ci cốt li quan trọng ấy tức th hiển hiện, sự tập trung của người xem được dẫn dắt r rng. Mọi hnh ảnh đều chứa sẵn một cảm gic trật tự, khng bị rối loạn bởi sự tranh chấp của nhiều yếu tố thu ht thị gic. Đặc tnh đồ họa đặc trưng của nhiếp ảnh Việt Nam chnh l sự tương quan giữa hnh dng với bối cảnh vật chất, chứ khng phải sự tương quan giữa hnh với mặt đất v khung hnh như quan niệm bố cục của phương Ty.

Thm vo đ, cc hnh ảnh đều mang đậm tnh biểu trưng (symbolic) v chnh đy l yếu tố gắn liền với một tnh kh lng mạn đặc th ci tnh kh ấy khiến cc nh nhiếp ảnh Việt Nam c khuynh hướng ha trộn những nghĩa chung cho một sự việc ring biệt.


(Một bức ảnh với tựa l "B" của tc giả Candy

Trong khi một nh nhiếp ảnh phương Ty c thể chụp một bức ảnh rất ring tư về người mẹ của mnh với nội dung tự sự v qua ci ring biệt hm một ci chung, cc nh nhiếp ảnh Việt Nam thường lm theo hướng ngược lại. Thay v chụp ảnh người mẹ của chnh mnh (hầu hết cc nh nhiếp ảnh Việt Nam thường khng chụp ảnh người thn trong gia đnh ngoại trừ chụp những bức ảnh lưu niệm), họ lại đi tm một biểu tượng điển hnh của tnh mẫu tử v p đặt một tựa đề Mẹ ti. Hnh ảnh ny sẽ l một ti hiện mang tnh biểu tượng qua đ ci ring cũng được cng nhận. Hoặc giả nh nhiếp ảnh Việt Nam c thể chụp chn dung một người đứng tuổi để minh họa niệm về tuổi gi thay v d tm, chụp bắt những hnh ảnh đặc th cho c tnh của c nhn được chụp ảnh. Một hnh ảnh được xem l c nội dung biểu trưng mạnh gy được cảm xc cho người xem th đ được gọi l c chứa đựng ngn ngữ nhiếp ảnh.

John Szarkowski, nguyn giám đ́c Phn ḥ Nhíp ảnh tại Vịn Bảo tàng Ngḥ thụt hịn đại ở New York, khi vít v̀ mỹ học và sự phát trỉn của nhíp ảnh trong cún Looking at Photographs đã ḱt lụn rằng: Những bức ảnh thường có vẻ như ngụ ý ṃt đìu hoàn toàn khác hẳn những gì mà bản thn sự kịn chứa đựng ńu như chúng ta đã có mặt ngay lúc đó.

Đìu này có th̉ là ṃt quan đỉm được cng nḥn ṛng rãi ở phương Ty nhưng khng phải là ṃt quan đỉm được chia sẻ tại Vịt Nam. Thực t́ thì cu trích d̃n trn chỉ phục vụ như ṃt minh họa hữu dụng đ̉ th́y sự cách bịt giữa các ý tưởng phương Ty và Vịt Nam. Ở Vịt Nam, bức ảnh chụp được xem là bản sao của chính sự kịn, đưa cả người chụp l̃n người xem quay v̀ với chính dĩn tín đã thúc đ̉y nhà nhíp ảnh b́m máy. Như ṿy có nghĩa là vịc chụp ảnh là ṃt hành đ̣ng ghi nḥn tḥm chí là ghi nḥn với định kín có sẵn hơn là ṃt hành đ̣ng cảm nḥn; vịc chụp ảnh sẽ mang tính xác định chứ khng phải dò tìm. Ńu có sự chuỷn hóa nào đó thì sự chuỷn hóa ́y nhằm làm cho hình ảnh mang tính tm linh hơn là mang tính thời gian.

Đặc đỉm này th̉ hịn qua hai bằng chứng hỉn nhin:

Thứ nh́t, các hình ảnh lun lun được h̃ trợ bằng những tựa đ̀ đ̀y ngụ ý và định hướng. Vịc đ̀ tựa được các nhà nhíp ảnh Vịt Nam h́t sức coi trọng; ṃt tựa đ̀ phù hợp có th̉ quýt định ś pḥn ṃt bức ảnh bình thường hay ṃt bức ảnh đoạt giải trong các cục thi. Trong khi vịc ṃt nhà nhíp ảnh phương Ty đặt tn cho tác ph̉m của mình là v đ̀ (Untitled) là chuỵn bình thường, nhà nhíp ảnh Vịt Nam hím khi nào đ̉ mặc cho cng chúng tự dĩn dịch ĺy những phụ chú. Ṃt nhà nhíp ảnh phương Ty có th̉ xác định bức ảnh ṃt địa danh chính xác nhưng đìu này lại hím xảy ra tại Vịt Nam mặc dù các nhà nhíp ảnh Vịt Nam v́n có ý thức v̀ nơi ch́n ŕt rõ ràng và cụ th̉. Vịc dùng ṃt địa danh làm tựa đ̀ thường được xem là thừa hay là làm giảm giá trị tác ph̉m.

Thứ hai, các bức ảnh chụp của các tác giả Vịt Nam hím khi đ̀ ngày chụp. T́t nhin các nhà nhíp ảnh có khả năng sẽ lưu ngày tháng vào h̀ sơ ring nhưng ngày giờ chụp khng bao giờ đi kèm với chữ ký tác giả ở sau lưng bức ảnh mà cũng khng h̀ xút hịn khi các tác ph̉m ́y được in lại. Bằng cách ́y, những hình ảnh sẽ được tách lìa khỏi vòng k̀m tỏa của thời gian và có th̉ t̀n tại mãi mãi, phi thời gian tính.

Phong cách cá nhn và do đó b́t kỳ ýu t́ tác đ̣ng khác thường nào, ṽn là đìu kém quan trọng hơn sự cng nḥn ṭp th̉. Trong lúc các nhà nhíp ảnh phương Ty chú tm nhìu hơn trong cách th̉ hỉn sự khác bịt giữa những con người và tính cách đặc thù của m̃i cá nhn thì các nhà nhíp ảnh Vịt Nam lại ṭn tụy th̉ hịn sự tương tự và đ̀ng nh́t của chúng ta. Phương Ty nh́n mạnh sự đ̉i thay, người Vịt Nam lại nh́n mạnh sự ch́p nḥn. Hay ít ra cho đ́n by giờ.

(*) Henri Cartier-Bresson (1908-), nhiếp ảnh gia lừng danh người Php đ gp phần khai sinh v pht triển phong cch nhiếp ảnh phng sự (photojournalism) hiện đại. Chnh ng l người đặt ra cụm từ khoảnh khắc quyết định (decisive moment).