Giải m gien : Chiến trường mới của Trung Quốc v Mỹ

Thy Dương - 11/06/2021
Được pht triển từ những năm 1970, giải m gien hiện giờ đang trở thnh tm điểm của giới truyền thng với cuộc khủng hoảng Covid-19. Đằng sau những cng nghệ mũi nhọn ny ẩn giấu một thị trường ton cầu, chủ yếu do Mỹ thống trị, nhưng Trung Quốc cũng đang tnh vươn ln thống lĩnh.

Trn đy l những nhận định của nh bo Nicolas Sridi, tc giả bi viết Giải m gien : Chiến trường mới của Mỹ v Trung Quốc đăng trn trang mạng chu Asialyst ngy 20/05/2021.

Vo năm 2003, sau hơn 10 năm nghin cứu, giới khoa học quốc tế xn xao v lần đầu tin trong lịch sử, ton thể bộ gen của con người đ được giải m hon ton. Đ l kết quả của một nỗ lực quốc tế chưa từng c với ngn sch gần 3 tỷ euro. Vo thời kỳ đ, dường như c rất nhiều ứng dụng, về nghin cứu cơ bản, y học dự phng, sinh sản v thậm ch l liệu php gen. Tuy nhin, cũng phải mất gần hai thập nin th khi niệm giải m gien mới trở nn quen thuộc với cng chng, nhất l trong bối cảnh cuộc khủng hoảng Covid-19 với cc biến thể mới của virus corona. Nhờ phn tch bộ gien của cc biến thể m cc nh nghin cứu mới c thể vừa phn biệt vừa đnh gi được mức độ nguy hiểm của chng.

C nhiều phương php giải m gen v những phương php tin tiến nhất cần c cc thiết bị chuyn biệt, nhất l thiết bị giải m ADN. Việc sản xuất những thiết bị cng nghệ cao ny phần lớn do cc cng ty Mỹ thống trị. Trong số 10 nh sản xuất thiết bị giải m gien thế hệ mới, c tới 5 doanh nghiệp l của Hoa Kỳ. Đứng đầu thế giới l Illumina, cng ty Mỹ c doanh thu cao gấp đi so với tổng doanh thu của tất cả cc đối thủ cạnh tranh cộng lại. Thế nhưng, trong bảng xếp hạng ton cầu ny, Trung Quốc cũng nổi ln với cng ty BGI (Beijing Genomics Institute) xếp ở vị tr thứ ba. Chu u khng hon ton nằm ngoi cuộc chơi, bởi Anh v Đức cũng lọt vo nhm cc cng ty hng đầu thế giới. Tuy nhin, r rng l Trung Quốc c vị thế đầy thch thức v đng được nhn nhận kỹ cng hơn.

BGI - sự vươn ln của g khổng lồ Trung Quốc

Trong cuộc chạy đua về pht minh, sng chế, Trung Quốc từ lu nay đ tm cch vươn ln hng đầu trong cc lĩnh vực tin phong m Bắc Kinh khng phải chạy đuổi theo phương Ty. Đ l cc ngnh m Trung Quốc c thể tin tưởng vo giới tinh hoa khoa học được đo tạo ở nước ngoi. Mạng di động 5G, tr thng minh nhn tạo nằm trong số cc lĩnh vực m Trung Quốc đang dẫn trước v khiến nhiều nước, nhất l Mỹ, lo ngại v tăng cường hnh động để đối ph. Vụ Hoa Vi l một v dụ minh họa.

Lin quan đến lĩnh vực giải m gien, Tập Cận Bnh coi đ l một ưu tin trong kế hoạch 5 năm lần thứ 13 (giai đoạn 2016-2020), nhưng thực ra Bắc Kinh đ quan tm đến giải m gien từ trước đ. Trung Quốc bắt đầu tiến hnh cc nghin cứu cơ bản về giải m gien từ năm 1994 v tham gia dự n quốc tế về giải m bộ gen người vo năm 1999 với mục tiu l giải m được 1% gien người. Doanh nghiệp BGI tham gia dự n v được hưởng rất nhiều hỗ trợ ti chnh từ Nh nước. Từ năm 2002 đến năm 2005, chnh phủ đ đầu tư gần 200 triệu đ la vo nhiều trung tm nghin cứu gien. Tuy nhin, khi dự n quốc tế chấm dứt, ngn quỹ Nh nước cạn kiệt, BGI chuyển đến Hng Chu v hưởng sự hỗ trợ ti chnh từ chnh quyền địa phương. Tại Hng Chu, cng ty đ giải m bộ gien la vo năm 2002, cng trnh nghin cứu được đăng trn trang nhất của tạp ch khoa học Science, đến năm 2003 th giải m được bộ gen của virus SARS v pht triển một bộ dụng cụ giải m gien. Trong khoảng thời gian đ, ở Trung Quốc chỉ c BGI l thnh cng trong việc chuyển đổi từ một trung tm nghin cứu thuần ty thnh một cng ty bn tư nhn theo định hướng thị trường.

Đến năm 2007, BGI chuyển trụ sở đến Thm Quyến, gần Hồng Kng v quốc tế hơn. Đối với cng ty Trung Quốc, đ đến lc phải lao vo cuộc đua ton cầu về cng nghệ phn tch gien. Ban đầu, để c thể cung cấp dịch vụ giải m gien, BGI đ mua với số lượng lớn thiết bị giải m gien của phương Ty, đặc biệt l của hng Mỹ Illumina. Mục tiu của BGI l c thể giải m gien ở quy m rất lớn v chuyn về phn tch dữ liệu th. Năm 2010, cng ty Trung Quốc vươn ra thị trường quốc tế, thnh lập BGI Americas tại Massachusetts, Mỹ v BGI Europe ở Đan Mạch.

Tập đon BGI tung dịch vụ thương mại đầu tin vo năm 2012 v đặc biệt l đ thnh cng trong việc mua lại cng ty khởi nghiệp Complete Genomics của Mỹ vo năm 2013 với gi 118 triệu đ la. Đy l một bước ngoặt, bởi nhờ cc cng nghệ v sng chế mua của nước ngoi, BGI c thể pht triển đầy đủ cc nền tảng giải m của ring họ. Thực ra, khi đ cng ty Mỹ Illumina đ cố gắng ngăn chặn thương vụ bằng cch coi đ l mối nguy hiểm cho an ninh quốc gia Hoa Kỳ. Thế nhưng, đề nghị của Illumina vo thời điểm đ đ bị chnh quyền Mỹ từ chối. Nếu vo bối cảnh hiện nay, rất c thể kiến nghị của Illumina sẽ được Washington thng qua.

Hiện giờ, BGI đ mở một cng ty con tại chu - Thi Bnh Dương với cc cơ sở ở Nhật Bản, Thi Lan, c v Singapore. Tập đon Trung Quốc cũng c nhiều văn phng v phng th nghiệm ở California (Mỹ), Lun Đn (Anh Quốc) v đang tiếp tục mở rộng ra quốc tế. Mặc d cng ty Illumina của Mỹ vẫn lun dẫn đầu về kinh doanh thiết bị giải m gien, nhưng BGI của Trung Quốc lại hướng đến dịch vụ nhiều hơn, cho php cng ty cung cấp dịch vụ giải m ton bộ bộ gien chỉ với gi 100 đ la/người.

Cuộc đua dữ liệu gien

Tất cả cc cng ty trong lĩnh vực giải m gien hiện giờ đều được hưởng lợi từ hiệu ứng Covid-19 : doanh số bn hng tăng vọt, d l về xt nghiệm tầm sot hay truy vết cc biến thể của virus corona. Nhưng nhn khi qut, tổng thể hơn th đu l m hnh kinh tế của lĩnh vực giải m gien ?

ng Benjamin Belot, ph gim đốc của Kurma Partners, một quỹ đầu tư chu u chuyn về khoa học đời sống v cũng l chuyn gia về y tế kỹ thuật số, giải thch : Ban đầu, cc cng ty trn thị trường đặt cược vo cc xt nghiệm gien để pht hiện bệnh tật, coi đ l một động lực cho sự pht triển của ngnh, chẳng hạn ngy nay chng ta biết rằng một số đột biến gen nhất định khiến người ta đặc biệt dễ c nguy cơ bị ung thư. Ngoi ra, giải m gien cn được ứng dụng vo cc chẩn đon trước sinh. Hiện nay đ l những cng cụ quan trọng của y học v được sử dụng ngy cng nhiều nhưng khng lin quan đến đại chng . Nếu nhn vo thị trường đặc biệt ny, th thực chất cc ứng dụng về tm kiếm phả hệ pht huy tốt hiệu quả, đặc biệt l ở Hoa Kỳ.

Đ l cch 23andMe, ra mắt vo năm 2006 v được Google ti trợ một phần vo năm 2007, trở thnh một cng ty lớn về giải m gien. Sản phẩm chủ lực của cng ty l xt nghiệm Ancestry , chỉ cần chi 100 đ la l khch hng biết nguồn gốc, dựa trn thng tin về cấu tạo gen của mỗi người. Chuyn gia Benjamin Belot nhận định : Điều th vị về 23andMe l cch cng ty đ thnh cng trong việc dng xt nghiệm để thu ht khch hng ồ ạt, tạo được cơ sở dữ liệu khổng lồ về gien rất c gi trị, điều m giờ đy họ gọi l ti sản chiến lược . Quả thực, vo năm 2018, 23andMe chỉ đơn giản l bn dữ liệu từ cơ sở dữ liệu của họ, 5 triệu người vo thời điểm đ, cho tập đon dược phẩm GSK của Anh với gi khng dưới 300 triệu đ la!

Tiếp cận Big Data về gien l điều cần thiết cho sự pht triển của ngnh gien. Quả thực, trong qu trnh giải m hon ton một bộ gien người, hiện giờ cc nh khoa học mới chỉ hiểu được khoảng 20%. Đối với phần cn lại, cần c khả năng kiểm tra cho rất nhiều dữ liệu v chẳng hạn, xc định cc dấu ấn sinh học đặc th.

Để c được những kết quả chuẩn xc, điều quan trọng nhất, hơn cả những tiến bộ về l thuyết, l phải tiếp cận được nhiều nhất c thể cc dữ liệu về gien. Chuyn gia Benjamin Belot lưu la ở mức độ tiếp cận dữ liệu đ, Trung Quốc l một trường hợp đặc biệt . Trn thực tế, dữ liệu y tế v gien ở Trung Quốc được coi l ti sản Nh nước. Do đ, cc cơ quan Nh nước Trung Quốc c khả năng truy cập vo một cơ sở dữ liệu khổng lồ nhưng t bị rng buộc về mặt php l. BGI chnh l cng ty quản l Ngn hng gien quốc gia Trung Quốc (CNGB), một dự n được Nh nước ti trợ trị gi 1 tỷ đ la Mỹ.

Mối lin hệ giữa Nh nước Trung Quốc, cng ty BGI v cc dữ liu gien hiện giờ l tm điểm của một cuộc tranh luận gay gắt ở Mỹ. Cng ty Trung Quốc bị Mỹ tố co muốn xm nhập vo cc phng th nghiệm v bệnh viện Mỹ thng qua hoạt động ti trợ v cc quan hệ đối tc khc chỉ nhằm lấy cơ sở dữ liệu. Bo co của Ủy ban an ninh quốc gia Mỹ về tr thng minh nhn tạo, mới đy được đệ trnh ln tổng thống Joe Biden, nhấn mạnh : Sự vươn ra ton cầu của g khổng lồ Trung Quốc BGI về ngnh gen đặt ra những mối đe dọa cho lĩnh vực cng nghệ sinh học tương tự như mối đe dọa của tập đon Hoa Vi trong ngnh viễn thng .

Những nỗi sợ hi c cơ sở, những chiến lược kinh doanh mang tnh tấn cng ?

Dẫu sao th dữ liệu gien dường như đ trở thnh một thch thức lớn quy m ton cầu. Ở Php v ở chu u ni chung, cc cu hỏi đạo đức lin quan đến bộ gen vẫn thắng thế v việc giải m gien vẫn chưa pht triển lắm. Ngay cả với cuộc khủng hoảng Covid-19, để theo di cc biến thế virus corona, Lin u vẫn giải m gien t hơn rất nhiều so với khối cc nước Anh ngữ. Thương mại ha dữ liệu y tế c nhn gần như l l điều khng tưởng tại chu u. Vo cuối thng 06/2020, đch thn chủ tịch Ủy Ban Chu u Ursula von der Leyen đ ku gọi Bắc Kinh ngừng cc cuộc tấn cng mạng nhằm thu thập dữ liệu của cc bệnh viện ở Lin u. Về phần mnh, tnh bo Hoa Kỳ đ cng bố định truy cập vo tất cả dữ liệu, kể cả dữ liệu y tế, được cc cng ty hng đầu như Microsoft hay Amazon lưu trữ trn đm my.

Tc giả bi viết trn Asialyst kết luận r rng l cuộc chạy đua về giải m gien v thu thập dữ liệu gien trn hnh tinh đ bắt đầu với hai cực trỗi dậy nhanh chng l Trung Quốc v Hoa Kỳ. Theo một cch no đ, c thể ni bộ gien của chng ta c gi đắt như vng !